9. SINIF TÜRK EDEBÝYATI DERSÝ 1. DÖNEM 1.YAZILI YOKLAMA SORULARI, lise 1 edebiyat yazýlý sorularý

8/11/2009 · Kategori: Türkçe-Edebiyat-Ödev

9. SINIFLAR TÜRK EDEBÝYATI DERSÝ 1. DÖNEM 1.YAZILI YOKLAMA SORULARIDIR

1- “Fonetik sanat”, “plastik sanat” ve “ dramatik sanatlar” ne demektir?  Birer örnekle açýklayýnýz 
2- Dil olmasaydý hayatýmýz nasýl olurdu? Düþüncelerinizi yazýnýz. 
3- Aþaðýdaki cümlelerde boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri yazýnýz.
• Edebiyat ……………… ……………..  .  ………… ………… ……………… gibi bilim dallarýndan yararlanýr.
• Edebî metnin konusu , en geniþ anlamýyla doða ile iliþki halindeki duyan, düþünen, tasarlayan ve yaþayan  ………………….dýr.
• Resmin malzemesi fýrça, boya, tuval; edebiyatýn malzemesi ise ….……dir.
• Metinler ………………………      ve    ……………….       diye ikiye ayrýlýr .
• Farklý duygu, düþünce ve hayallerin, yeni olay ve durumlarýn zihinde oluþturduðu görüntü ve tasarýmlarýn mecazlar ve söz sanatlarýyla ifade edilmesine ……………denir.

4- Mermerden mutfak tezgâhý yapan usta ile mermeri heykele dönüþtüren heykeltýraþýn yaptýklarý arasýnda ne fark vardýr? Açýklayýnýz.

5-  “ KÖÞE” þiirindeki imgeleri, gösteriniz. Þair niye imgelere baþvurmuþ olabilir, görüþlerinizi yazýnýz.
 
Sen geldin benim deli köþemde durdun
Bulutlar geldi üstünde durdu
Merhametin ta kendisiydi gözlerin
Merhamet saçlarýný ýslatan sessiz bir yaðmurdu
Bulutlar geldi altýnda durduk

Konuþtun güneþi hatýrlýyordum
Gariptin yepyeni bir sesin vardý
Bu ses öyle benim öyle yabancý
Bu ses saçlarýmý ýslatan sessiz bir kardý
Diþlerin öpülen çocuk yüzleri
Güneþe açýlan küçük aynalar
Sert içkiler keskin kokular diþlerin
Ýçinden geçilen küçük aynalar

Ve güldün rengârenk yaðmurlar yaðdý
Ýnsaný aðlatan yaðmurlar yaðdý
Yaralý bir ceylan gözleri kadar sýcak
Yaralý bir ceylan kalbi gibi içli bir sesin vardý
 Sezai KARAKOÇ
 

6- Yukarýdaki þiirde “sen” denilen kiþi kim olabilir? Ne gibi özellikleri vardýr? AÇIKLAYINIZ

7- “ Süzme çeþmün gelmesün müjgân müjgân üstüne       Çeþm:Göz,  Müjgân:Kirpik
   Urma zahm-ý sineme peykân peykân üstüne                Zahm-ý sine: Yaralý göðüs Peykan: Ok
Yukarýdaki beyiti açýklayýnýz.

8- Aþaðýdaki dörtlüðü biçim açýsýndan inceleyiniz. ( Ölçüsü, duraklarý, uyak düzeni, uyak ve redifleri)
Aðlama sevdiðim gene gelirim  
Güzeller içinde seni bulurum
Ýflah olmaz bu dert ile ölürüm
Güzeller serdarý giysin karalar

9- Aþaðýdaki cümleler doðru ise “D” , yanlýþ ise “ Y” yazýnýz. (10)
• (    )Sanat metinlerinin anlamý yoktur, anlamlarý vardýr.
• (   ) Sanat eserleri bilimsel eserler gibi bilgilendirici ve nesnel olmalýdýr.
• (  )Sanat eseri biricik ve özgündür.
• (  )Bir sözcüðün veya bir ifadenin ait olduðu metnin yapýsý ve bütünlüðü içerisinde, deðer ve anlam kazanmasýna “baðlam” denir. 
• (   ) Dizelerde ünlü harflerle yapýlan ahenge aliterasyon denir.
Not: Süre bir ders saatidir. 8. Soru 20, diðer sorular 10 puandýr. Ýstediðiniz sorudan baþlayabilirsiniz

1. Fonetik sanatlar iþitsel sanatlar demektir. Örneðin müzik ve edebiyat kulaða hitap eder, sese dayalýdýr. Plastik sanatlar ise görsel sanatlar demektir. Resim ve mimari gibi. Gözümüze hitap eder.            Dramatik sanatlar ise canlandýrma söz konusudur. Bir çok sanat dalýndan yararlanabilir. Tiyatro, sinema gibi..

2. Dil olmasaydý insanlar arasý iletiþim olmazdý. Böylece topluluk olarak kalýnýr millet olunamazdý. Sanat, uygarlýk gibi kültürel geliþmeler kuþaktan kuþaða aktarýlamadýðýndan geliþemezdi. Dolayýsýyla kültür olmazdý. Dil hem iletiþimi saðlayan bir araç, hem de uygarlýk düzeyini belirleyen önemli bir etkendir.

3. Aþaðýdaki cümlelerde boþ býrakýlan yerlere uygun sözcükleri yazýnýz.(10)
• Edebiyat TARÝH, PSÝKOLOJÝ, SOSYOLOJÝ gibi bilim dallarýndan yararlanýr.
• Edebî metnin konusu , en geniþ anlamýyla doða ile iliþki halindeki duyan, düþünen, tasarlayan ve yaþayan  ÝNSANdýr.
• Resmin malzemesi fýrça, boya, tuval; edebiyatýn malzemesi ise DÝL dir.
• Metinler, ÖÐRETÝCÝ METÝNLER     ve    EDEBÝ METÝNLER        diye ikiye ayrýlýr .
• Farklý duygu, düþünce ve hayallerin, yeni olay ve durumlarýn zihinde oluþturduðu görüntü ve tasarýmlarýn mecazlar ve söz sanatlarýyla ifade edilmesine ÝMGE denir.

4. Sanat ve zanaat farký vardýr. Mermerden mutfak tezgâhý yapan usta bunu para kazanmak için defalarca yapar. Sanatçý ise o heykeli sanat için bir kez yapar. Sanat eseri biricik ve tektir.

5. Deli köþe, merhametin ta kendisi gözler, merhamet saçlarýný ýslatan yaðmur, yepyeni ses, bu ses saçlarýmý ýslatan sessiz bir kardý, diþlerin öpülen çocuk yüzlerin, güneþe açýlan küçük aynalar, sert içkiler keskin kokular diþlerin, rengarenk yaðmurlar, insaný aðlatan yaðmurlar, yaralý ceylan kalbi gibi içli sesin… bunlar þiirdeki imgelerdir.
Bu imgeleri þair duygularýný daha iyi anlatabilmek için kullanmýþtýr, çünkü insan duygularý sýnýrsýz, dildeki sözcükler ise sýnýrlýdýr.

6. Þairin deli dolu günlerinde gelen birisidir. Sevgilisi olabilir. Sakinlik ve merhametli oluþu ilk göze çarpan özellikleridir; sesi ve aynalar gibi diþleri diðer özellikleridir.

7. Gözlerini süzerek bana naz yapma, çünkü naz ile bakarken kirpiklerin üst üste gelince bu bakýþlarýn yaralý sineme ok üstüne ok gibi saplanýyor ve yaralarým daha da çoðalýyor.

8. 
A - Aðlama sevdiðim gene gelirim geL- irim    “ irim” :redif
A - Güzeller içinde seni bulurum             buL-urum “L” Yarým uyak
A - Ýflah olmaz bu dert ile ölürüm             öL- ürüm
B  -Güzeller serdarý giysin karalar             6+5=11 HECE ÖLÇÜSÜ
   UYAK DÜZENÝ:DÜZ UYAK

9. ( D   )Sanat metinlerinin anlamý yoktur, anlamlarý vardýr.
(  Y ) Sanat eserleri bilimsel eserler gibi bilgilendirici ve nesnel olmalýdýr.
(  D)Sanat eseri biricik ve özgündür.
( D )Bir sözcüðün veya bir ifadenin ait olduðu metnin yapýsý ve bütünlüðü içerisinde, deðer ve anlam kazanmasýna “baðlam” denir. 
(Y   )Dizelerde ünlü harflerle yapýlan ahenge aliterasyon denir.

11. sýnýf fizik konu anlatýmý, Roketlerin Yapýsý, Tarihçesi ve Çalýþma Prensipleri, roketlerin temeli, Momentumun Korunumu formülü, çözümlü sorular, roketlerle ilgili fizik formülleri, Belirli Ýtici Kuvvet, Sabit Ývmeli Roket, Roket Verimliliði

7/11/2009 · Kategori: Diger

Roketlerin Yapýsý, Tarihçesi ve Çalýþma Prensipleri

1.ÖZET
Bu çalýþmada, roketlerin tarihçesi, roketlerin hareket denklemleri, roketlerin yakýtlarý ve motorlarý, roket tipleri ve özellikleri, ses roketi ve son olarak roketlerle ilgili çeþitli haberler yer almaktadýr. Roketler 13. yüzyýldan itibaren günümüze kadar büyük ilerlemeler kaydetmiþ ve geliþmiþtir. Bu sayede uzayý keþfetmek mümkün olmaktadýr. Roketlerin hareketini anlayabilmek için Fiziði iyi bilmek gerekir. Fizikteki itme-momentum-hareket-enerjinin korunumu yasalarý bize bu hareketi kolay bir þekilde anlama imkâný saðlar. Bu çalýþmada Birleþik Devletler ile Rus roketleri ele alýnmýþtýr. Birleþik Devletler ve Avrupa roketleri ile Rus roketlerinin uzunluk, çap, aðýrlýk ve itme gibi özellikleri çizelgeler halinde gösterilmiþtir. Ses roketleri araþtýrmacýlara oldukça yardýmcý olur. Birçok ses roketi uzay, mühendislik, …vb. bilimlerde teknolojik yenilik için test zemini saðlar. Son olarak þu söylenebilir ki çeþitli ülkeler roket konusunda her geçen gün ilerlemeler kaydetmekte ve bunun sonucunda da bilimde yeni ufuklar açmaktadýrlar.

2. GÝRÝÞ
Bir roket verilen bir yönde, yüksek hýzda küçük bir kýsmýný fýrlatan, kendi kendine yeten bir araçtýr ve pratik bir hýzla kalan kütleyi ivmelendirebilen bir itme reaksiyonu üretir. Diðer dünyalara yolculuk fikri günümüzden çok öncedir. Çok eskilerde, ikinci yüzyýlda Yunan bilim adamý Samosata’lý Lucian bir hikâye kaleme aldý. Hikâyede bir grup denizci Cebelitarýk Boðazý’ndan geçerken büyük bir deniz hortumuna yakalandý ve Ay’a fýrlatýldý. Johannes Kepler bir bilim-kurgu yazdý. Kepler’in kahramaný kötü ruhlar tarafýndan Ay’a gönderildi. 1865 yýlýnda Jules Verne klasik hikâyesini yayýnladý. Bu hikâyede yolcular bir mermi içine yerleþtirildi ve güçlü bir silahla namludan Ay’a doðru ateþlendi. Uzay uçuþu hakkýndaki ilk doðru bilimsel fikirler Rusyalý Konstantin Eduardouich Tsiolkovskii tarafýndan 1902 yýlýnda bir dergide yayýnlandý. Tsiolkovskii, sýradan uçma makinelerinin havasýz uzayda çalýþmayacaðýný fakat roketlerin çalýþabileceðini biliyordu. Çünkü Isaac Newton’un tepki kanuna göre bu fikre sahipti. Her etki, eþit ve zýt bir tepkiye yol açýyordu. Örnek olarak, Ýngiltere’de gece Guy Fawkes’den fýrlatýlan sýradan ateþlemeli bir roketin gönderildiði düþünülsün. Roket, içi barut dolu ****kli bir tüp içerir. Fitil yakýlýp hemen çekildiðinde toz yanmaya baþlar; sýcak gaz üretilir, egzoz çýkar, böylece tüpe zýt yönde bir etki uygulanýr. Gaz aktýkça roket uçmaya devam eder. Uzayýn keþfedilmesinde roketin evrimi büyük rol oynar. Uzayýn keþfi diðer yollardan (rasathaneler ve radyo uydularý) yapýlmýþsa da günümüz için roketler uzayýn, “bu yeni okyanusun” krallýðýný sürdürmektedir. Roketler, Kozmik okyanusta sýnýrlarýn yýkýlmasýný saðlamýþtýr. Böylece yalnýzca uzayýn yabancý denizlerinin haritasý elde edilmez. Ayný zamanda uzayda varoluþ duygusu da geliþtirilir.

3. TARÝHÇE
Roketler konusunda ilk bilgi T***n- King kuþatmasýnýn gerçekleþtiði 13. yüzyýla aittir. Uzay uçuþu hakkýndaki ilk doðru bilimsel fikirler ise Rusyalý Konstantin Eduardouich Tsiolkovskii tarafýndan ortaya atýlmýþtýr. Tsiolkovskii, roketlerde katý yakýtlarýn zayýf ve güvensiz olduðunu belirtmiþtir ve sývý yakýtlý roket motorunu planlamýþtýr. Tsiolkovskii pratik yapan bir bilim adamý deðildi ve ilk sývý yakýtlý roket 1926’ ya kadar ateþlenemedi. Amerikalý bir mühendis olan Robert Hutching Goddard, Tsiolkovskii’ nin çalýþmalarý hakkýnda bilgisi olmadan yeterli özellikte bir roket yapmýþtýr. Bu, onlarca metre uçabilen, saatte 100 km’ nin altýnda bir zirve hýzý olan (96,540 km /saat) bir roketti ve günümüz roketlerinin de atasýydý. Bundan birkaç yýl sonra içinde **rnher Von Braun’ un da bulunduðu bir Alman çalýþma grubu, Berlin’in dýþýnda bir roket uçurma alaný kurarak ilk deneylere baþlamýþtýr. Nazi Hükümeti daha sonra bu olaya el koymuþ ve roket ile ilgili çalýþanlarý Peenemünde’ ye transfer etmiþtir. Burasý Baltýk’ ta bir adaydý ve burada askeri silah üretimi yapýlmakta idi. Yapýlan çalýþmalar sonucunda ilk “V2” roketi elde edildi. Ýkinci Dünya Savaþý’nýn sonlarýnda (1944-1945), “V2” roketleri Ýngiltere’yi bombalamak amacýyla kullanýlmýþtýr. Daha sonra Von Braun ve Peenemünde’ de bulunan birçok bilim adamý Amerika’ya gitmiþ ve Amerika Birleþik Devletleri’nin ilk yapay uydusu olan “Explorer 1” in 1958 yýlýnda fýrlatýlmasýnda görev almýþtýr. Bundan sonra Rusya da “Uzay Çaðý” na giriþ yaptý ve 4 Ekim 1957’de ilk insan yapýmý uydu olan “Sputnik 1” i uzaya gönderdi. Bu, küçük bir radyo alýcýsý taþýyordu ve yeni bir çaðýn baþlangýcý olarak kabul edildi. Roketler konusunda gözle görülür geliþmeler 1957 yýlýndan sonra meydana gelmiþtir. Yapay uydular ve uzay istasyonlarý Dünya’nýn yörüngesine oturtulmuþtur. Ýnsanlar Ay’ a ulaþmýþtýr. Ýnsansýz uzay araçlarý Pluto’dan itibaren bütün gezegenlere gönderilmiþtir. Mars ve Venüs gezegenlerinin yüzeyleri incelenmiþtir. 16. yüzyýlda Johann Schmidlap, küçük roketleri büyük roketlerin üzerine ekleyerek ilk çok katlý roketleri oluþturmuþtur. Büyük roketin yakýtý tükendiðinde roket aþaðýya düþer ve ikinci roket ateþlenir. Schmidlap tarafýndan kullanýlan roketler aþamalý roketler olarak adlandýrýlýr. Günümüzde bu yöntem ile inþa edilmiþ roketler sayesinde, uzaya ulaþmanýn dýþýnda Ay’a ve diðer gezegenlere ulaþmakta mümkün olmaktadýr.

4. ROKETLERÝN TEMELÝ

4.1. Kütle
Kütle, roketin performansýný etkileyen önemli bir faktördür. Roket uçuþunun temel prensibi olarak, bir roketin yerden ayrýlabilmesi için, motorunun roketin toplam kütlesinden daha fazla itme gücü üretmesi gerekir. Ýdeal bir roket kütlesi için toplam kütlenin %91’i yakýt, %3’ü tanklar, motorlar, yüzgeçler vb. ve %6’sý diðer gezegen veya Ay’a seyahat için uydular, astronotlar veya uzay araçlarý olabilir. Bir roket tasarýmýnýn verimliliði kütle kesri (MF) ile ifade edilir ve roket yakýtýnýn kütlesinin, roketin toplam kütlesine bölümü olarak aþaðýdaki þekilde verilir;

Yukarýda verilen ifade kullanýlarak ideal bir roket için bu deðerin 0,91 olmasý gerekir. Kütle kesri formülünden %1,0’lik bir deðerin mükemmel bir oran olduðu düþünülebilir, fakat yakýt miktarý karþýsýnda önemsiz olarak görülür. MF ne kadar artarsa roketin taþýyabileceði yük azalýr. 0,91’lik bir MF, yük taþýma kapasitesi ve menzil arasýnda iyi bir dengedir. Uzay taþýtlarý yaklaþýk olarak 0,82 MF oranýna sahiptirler. Uzaya uzay gemisi taþýyabilecek büyük roketler ciddi aðýrlýk problemlerine sahiptirler. Uzayda uygun yörünge hýzýna ulaþmak için büyük miktarda yakýta ihtiyaç duyulur. Bu yüzden yakýt tanklarýnýn, motorlarýn ve ilgili donanýmlarýn büyüklüðü artar. Bir noktaya kadar büyük roketler küçük roketlerden daha fazla yük taþýyabilir. Fakat roket çok büyük olduðunda aðýrlýðý artar ve kütle kesri, olmasý mümkün olmayan bir rakama düþer. 16. yüzyýlda havai fiþek yapýmcýsý Johann Schmidlap, küçük roketleri büyük roketlerin üzerine ekleyerek aðýrlýk problemine bir çözüm getirmiþtir.

4.2. Momentumun Korunumu
Roket hareketinin temel ifadesi tek bir parçadan, parçalar sistemine doðru Newton’un birinci kanununun geniþ bir yazýlýmý ile ifade edilir. Diþ kuvvetlerin varlýðýnda momentum korunur.

O=mV+meVe (4.2.1)

mV = -me Ve (4.2.2)

Burada;
m= Roket kütlesi
V= Roket yakýtýnýn yanmasý sonucunda kütle merkezine göre roketin kazandýðý hýz

me= Roket yakýtýnýn kütlesi
Ve= Roketin egzozundan çýkan artýk yakýtýn kütle merkezine göre hýzý

(4.2.2) eþitliði Newton’un üçüncü kanunu olan etki ve tepki kanunudur.

m ve me’nin her ikisi skaler büyüklük olduðu için V ve Ve zýt yönlü ve ayný doðrultu boyunca olmalýdýr.
Böylece;
V=iv
Ve=-ive ( 4.2.3)

ve (4.2.2) eþitliði þöyle yazýlabilir:
mv=meve (4.2.4)

(4.2.4) eþitliðindeki terimler skaler büyüklük olarak ifade edilir.

4.3. Rokette Ýtme
Genel olarak bir rokette yakýt, toplam roket kütlesinin yaklaþýk bir oranýný oluþturur. Kimyasal bir rokette ise roket kütlesinin tamamý yakýttýr. Belirli bir t zamanýnda roket V hýzý ile bir referans noktasýna göre hareket etsin. Bu durumda momentumu:
Pt=mV (4.3.1)

Fakat dm = -dme (4.3.4) olur.
Sonuçta,

Örnek Problem: 103kg’ lik bir roket hareket sahasýna düþey olarak yerleþtiriliyor. Yakýt 2kg/sn hýzýnda azalýyor. Roketin yükselmeye baþladýðý andaki Ve’ nin kritik deðerini bulunuz.

Çözüm:
Kritik Ve’ de itme yerçekiminin dýþ kuvvetine eþittir ve taþýtýn üzerindeki net ivme sýfýrdýr. Sonuç olarak (4.3.7) eþitliði kullanýlarak;

4.4. Belirli Ýtici Kuvvet
Rokete göre ve hýzýnda, bir δt aralýðýnda roketten çýkarýlan δme kütlesindeki artýþ tarafýndan üretilen itme ele alýnsýn

.

Roket bu aralýkta bir itici kuvvet alacaktýr.

Ýtici kuvvet çýkarýlan kütleye bölünürse;
elde edilir.

Bu ifade bir roketin yakýt performansýnýn direk bir ölçümüdür. Belirli itici kuvvet terimi, çýkarýlan roket yakýtýnýn aðýrlýðý baþýna düþen itici kuvvet için alýnýr.

(4.4.4) eþitliði, birim zamanda üretilen itmenin çýkarýlan aðýrlýða oranýdýr. Ýtme ve aðýrlýk özdeþ birimlerde ise Isp, Newton/Newton/sn, yani saniye biriminde olur. Dolayýsýyla zaman birimine sahiptir. Sonuç olarak þöyle söylenebilir: Bir yakýtýn Isp deðerinin 500sn olmasý, üretilen itmenin 1 saniye içinde çýkarýlan gazýn aðýrlýðýnýn 500 katý olmasý demektir. Bu büyük itmeyi üretmek için ve büyük olmalýdýr.

ve=Ispge=(500sn)9,8 (10-3) km/sn2= 4,9 km/sn

Roketin tüm performansý ya itmenin aðýrlýða oraný ile Fitme/mege ya da toplam itici kuvvetin ilk aðýrlýða oraný ile;

ölçülür.
4.5 Roket Eþitliði

(4.3.7) eþitliði aþaðýdaki gibi yazýlabilir:

Burada (4.3.4) eþitliði de kullanýlabilir. Dýþ kuvvetin sadece yer çekimi olduðu kabul edilsin. Böylece, F=mg (4.5.2) olur ve moment için aerodinamik sürüklenme göz ardý edilir. Daha sonra aþaðýdaki eþitlik bulunur:

Sabit bir yerçekimi alanýna karþýn düþey fýrlatmada (4.2.3) eþitliði kullanýldýðýnda þu ifade yazýlabilir: g=-ig (4.5.4) Buradan;

Roket eþitliði;

elde edilir. Yerçekimini ve aerodinamik sürüklenmeyi içeren bütün dýþ kuvvetlerin olmamasý halinde yanma hýzý

ile verilir.
Örnek Problem: Düþey olarak fýrlatýlan bir roket, saniyede ilk roket kütlesinin 0,005’ine eþit oranda bir kütle çýkarýyor. Eðer ve=5 km/sn ise 10 sn sonra roketin hýzýný ve yüksekliðini bulunuz. Aerodinamik sürüklenmeyi göz ardý ediniz.

Çözüm:

4.6. Sabit Ývmeli Roket
Hayvansal organizmalarýn üzerinde meydana gelen bozucu etkiler, roket ivmelerine doðal bir sýnýr oluþturur. Ývme mümkün olduðu kadar sabit olmalýdýr. Fakat itmeyi sabit tutmaktansa, ilk düþük seviyeden roket kütlesinin boþaltýldýðý kritik yüksek seviyeye kadar deðiþen ivmeye de izin verilmelidir. Roketin dünyadan düþey olarak fýrlatýldýðý düþünülürse aþaðýdaki eþitlik elde edilir:

veya

Ýntegral alýnýrsa;

veya

Aerodinamik Sürüklenme

(4.5.5) eþitliðine ihtiyaç duyan atmosferik sürüklenme kuvveti þöyle ifade edilir:

Burada vbo, yanma zamaný olan t süresinde, düþey bir fýrlatma da hesaplanan, aerodinamik sürüklenmedeki asýl yanma hýzýdýr. Düþeyden farklý bir fýrlatma yönü için, gSinβ ifadesi (4.5.5) denklemindeki g’de yerine konur. Burada β yataydan yörünge yapan açýdýr. (4.7.1) denklemini yaklaþýk olarak çözmek için bazý bilgilere ihtiyaç vardýr. Ýlk olarak taþýtýn konumu ve zamanýn bir fonksiyonu olarak hýzý hakkýnda birinci derecede bilgi elde edebilmek amacýyla vakum yörüngesi hesaplanýr. Buradan deðerler farklý zamanlarda FDiçin yerleþtirilir.

(FD: Sürüklenme kuvveti, Sp: Yakýt tankýnýn taban alaný, CD: Yakýtýn yoðunluðu)

Yakýtta kýsa yanma süreleri için, sürüklenme faktörünün vbo’ýn üzerindeki etkisi fazla deðildir. Buna raðmen yanmadan sonra yörünge ve hýz, sürüklenme kaybýndan aþýrý derecede etkilenecektir.

4.8 Roket Verimliliði
Bir roketin verimliliði, roketin üzerine yapýlan iþ olarak tanýmlanýr. Bu da uygulanan itme sonucu oluþan iþin toplam yayýlan enerjiye oranýdýr. E, yakýtýn belirli enerji içeriði olsun. Daha sonra bir αE miktarý roket motoru vasýtasýyla kinetik enerjiye dönüþür:

itmenin büyüklüðü aþaðýdaki ifadeye eþittir:

Bir δr mesafesi için itme tarafýndan roketin üzerine yapýlan iþ:

olur. Eðer roket uygulanan itme yönünde hareketli ise yapýlan iþ maksimumdur. Yayýlan toplam enerji;

ifadesine eþittir. (4.8.3) ve (4.8.4) denklemleri birbirine oranlanýr ve δme ihmal edilirse roket verimliliði için bir eþitlik elde edilir:

Burada önemli olan üretilen itmedir, üretimin verimliliði deðildir.
Rokete verilen enerjinin, birim yakýt kütlesine oraný;

þeklinde gösterilir.

4.9 Bir Roket Jetinin Güç Daðýlýmý

Jetin içindeki kütle artýþý dikkate alýndýðýnda kinetik enerji;

Bir δt zamanýnda kütle çýkarýlýrsa jetteki güç:

olarak bulunur. Eðer Fitme cinsinden yazýlmak istenirse;

denklemi yazýlabilir.

4.10 Yakýt Kütlesinin Seçimi
Kimyasal bir roket için mümkün olan en hafif yakýt araþtýrýlýr. Ýyonik roket için ise sadece aðýr parçacýklar ele alýnýr. Bunlar cýva iyonlarý veya aðýr organik moleküllerdir. Farklý yaklaþýmlarýn sebebini anlamak zor deðildir. Kimyasal roket motorundaki asýl problem, yakýtýn her gramý için mümkün olduðu kadar fazla itme kazanmasýdýr. m ve m’ kütlelerine sahip iki molekül tipi bir roket bölmesinin içinde enerjiye dönüþsün. Bu iki molekül tipinin ortalama enerjilerinin eþit olduðu dikkate alýndýðýnda:

elde edilir. Burada, m’=km (4.10.2) dir ve k çok büyük bir sayýdýr.(4.10.1) eþitliðinden aþaðýdaki ifade bulunur: v’=v/k1/2(4.10.3) Aðýr molekülün momentumu: m’v'=(km) (v/k1/2)= k1/2mv (4.10.4) olur. Yani hafif molekülün momentumunun k1/2’sidir. Bununla birlikte yakýtýn birim kütlesi baþýna kazanýlan itme, k/k1/2=k1/2faktörü ile hafif molekülleri tercih eder. Ýyonik rokette önceden de belirtildiði gibi aðýr parçacýklar ele alýnýr. Burada aðýr moleküller düþük hýzlara ivmelendirilir. (4.9.3) denklemi kullanýlarak;

yazýlýr. Bundan yararlanarak itmede bir kazanç saðlanmaksýzýn yakýt kütlesi daha hýzlý tüketilir.

4.11 Radyoaktif Geri Tepme Ýtici Kuvveti

Radyoaktivitenin bulunduðu yýllarda ve özellikle 1940’larda çok miktarda radyoaktif madde üretiliyordu. Dolayýsýyla yüzeyi radyoaktif madde ile kaplanan bir roketin ileri itilme olasýlýðý hakkýnda çeþitli düþünceler ortaya atýldý. Rokette yüzeye doðru hareketli parçacýklar içeri doðru soðurulduðunda, zýt olarak hareketli parçacýklar momentum taþýr. Aktivite bitene kadar sürekli bir itme rokete verilir.

4.12 Kademeli Roketler
Yýllarca önce en iyi kimyasal yakýtýn plastik tanklarda depolanacaðý, en hafif aðýrlýktaki motora sahip bir roketin içine yerleþtirileceði ve en uygun þartlar altýnda ateþleneceði düþünülüyordu. Henüz bir roketin Dünyadan kurtulmasý için gerekli hýz saðlanamamýþtý. Daha sonra bu probleme bir çözüm bulunmuþtur.

24 Þubat 1949 yýlýnda kademe prensibi gösterildi. Bu tarihte bir “Wac Corporal” roketi bir “V2” roketi ile desteklendi. Bu roket 6,5 dakikada 242 millik (yaklaþýk 387km) bir yüksekliðe ulaþmýþtýr. Kademe prensibi aþaðýdaki þekil yardýmý ile açýklanabilir.

Þekil 4.12.1 Üç kademeli roket. Bir m0kademesinin yüklü kütlesi, mλ yük, ms yapý (ölü aðýrlýk) ve mp yakýt kütlelerini içerir. Þekilden de görüleceði gibi üç roketin her biri önceki kademesinde yüklü olsun. Üçüncü roketin son kademedeki hýzý :

olur. Eðer her bir kademe için harcanan hýz ayný ise ;

elde edilir. Sonuç olarak bir etkili kütle oraný tanýmlanýr;

Yük λ, yapý (ölü aðýrlýk) s ve yakýt p olduðuna göre;

Burada þunlar yazýlmalýdýr;

Böylece etkili kütle oraný aþaðýdaki gibi olur:

Burada ε yararlý bir roket terimi olan yapý faktörüdür. Ýhmal edilebilir küçüklükteki yapý faktörü için: (ε 0):

eþitliði bulunur. Burada tank veya diðer ölü aðýrlýklarýn olmadýðý varsayýlýr.

4.13 Radyasyon Basýncý Tarafýndan Meydana Gelen Ýtici Kuvvet
Garwin ve arkadaþlarý, güneþ ýþýðýnýn radyasyon basýncýnýn uzay aracýný ilerletmek için kullanýlabilmesi konusunu ortaya atmýþlardýr. Bir radyant akýsýna baðlý basýnç ile soðurulmuþ bir yüzey bulunabilir:

prad= (φ / c) soðurulma (4.13.1)
Eðer radyasyon tamamen soðurulursa bu eþitlik yazýlýr. Burada φ radyant akýsýdýr (Birim zamanda birim alanda taþýnan enerjide). c ise ýþýk hýzýdýr. Eðer yüzey toplam olarak yansýtýyorsa geri tepme fotonlarý, basýncýn iki katýna çýkmasýna neden olur. prad= ( 2φ / c) yansýtma (4.13.2) Örnek problem:

Bir alümine plastik yelken (10-4gm/cm2degerinde) Dünya’nýn yörüngesi yakýnýnda Güneþ’e bakýyor. Yerçekimi etkileri yok sayýlýrsa ivmesi ne olur? Çözüm: Radyasyon basýncý:

Ývme:

olarak bulunur. Bir yelken bir taþýtý dýþtaki bir yörüngeden içteki bir gezegenin yörüngesine doðru ilerletebilir.
Þekil 4.13.1 (a) Dünyadan sonraki gezegene ve (b) Dünyadan önceki gezegene yolculuk için bir yelkenin yerleþtirilmesi.

Þekil 4.13.2 Yansýtýcý bir yüzeyin geri tepmesi. Düþen ve yansýyan ýþýnlardan meydana gelen sonuç kuvveti

2Fincosγ deðerindedir ve yüzeyle normal yapacak þekildedir. Eðer yansýma mükemmel kabul edilirse; Fin = Fre (4.13.3)

ve sonuç kuvvetinin deðeri:

elde edilir. Yansýyan yüzeyin üzerindeki kuvvet:

Bu ifade radyasyon basýncýnýn terimi olarak yazýlýrsa; Fs=pradScos2γ (4.13.6) olur. Burada S yüzey alanýdýr. Dünya’nýn yörüngesindeki r yarýçaplý radyasyon basýncý eðer p0ise, Güneþ’ten herhangi bir r mesafesinde bir yelkenin üzerindeki kuvvet aþaðýdaki gibidir:

Bu kuvvet radyal ve açýsal bileþkelere ayrýlýr:

Eðer ise, açýsal bileþke veya sürüklenme kuvvetinin oldukça üstün olduðu görülür. Açýsal bileþke, yelkeni 90 derece döndürerek hareket yönünde bir itme gibi davranýr ve radyal bileþenin yardýmý sayesinde yelkenin dýþ gezegene doðru helis yapmasýna neden olur.

5. ROKET YAKITLARI ve MOTORLARI

5.1. Katý Yakýtlar ve Sývý Yakýtlar
Günümüzde çoðu roket katý veya sývý yakýt ile çalýþýr. Yakýtýn yanmasý için bir oksitleyici yani oksijen olmalýdýr. Jet uçaklar çevredeki havadan motorlarý içerisine oksijen çekerler. Roketler jet uçaklarýn sahip olduðu lükse sahip deðildir. Onlar oksijeni, hiç havanýn olmadýðý uzaya kendileri ile birlikte taþýmalýdýr. Dokunulduðunda kuru olan roket katý yakýtlarý, kimyasal içeriðinde yakýt ve oksitleyiciyi birleþmiþ olarak içerir. Genellikle yakýt, hidrojen bileþikleri, karbon ve oksijen bileþiklerinden oluþan oksitleyici karýþýmdýr.

Bir katý yakýtlý roket en basit motor þekline sahiptir. Bu, bir aðýzlýk, bir kasa, kaplama, yakýt ve bir tutuþturucu içerir. Motor kasasý, içi kaplama ile astarlanmýþ nispeten ince bir metaldir. Yakýt, kaplamanýn iç tarafýnda bulunmaktadýr.

Bazý katý yakýtlý roket motorlarý, içinden yakýtýn geçtiði bir iç boþluða sahiptir. Yakýtýn yanma iþlemi bir noktadan baþlar ve kademeli olarak devam eder. Bütün durumlarda yalnýzca yakýtýn yüzeyi yanar. Bununla birlikte daha büyük itme saðlamak için iç boþluk kullanýlýr. Bu, yakýtýn mevcut yanma yüzeyini arttýrýr. Yakýt büyük bir hýzla yanar. Yüksek hýzda kütle aðýzlýk bölümünden dýþarý gönderilir.

Katý yakýtlarý tutuþturmak için birçok tutuþturucu çeþidi kullanýlýr. Günümüzde emniyetli ve güvenilir tutuþturma þekillerinden biri elektrik kullanmaktýr. Elektrik akýmý uzak bir mesafeden tel içerisinden geçer ve roket içerisindeki özel bir teli ýstýr. Tel yakýtla temas ettiðinde yakýtýn sýcaklýðýný yanmanýn gerçekleþeceði noktaya kadar yükseltir. Diðer tutuþturucular sýcak tel tertibatlarýndan daha geliþmiþtir. Bazýlarý önce tutuþan daha sonra yakýtý tutuþturan bir kimyasal yapý ile kaplýdýr. Katý yakýtlý bir motorda aðýzlýk, roketin altýndan genleþen sýcak gazýn çýkmasýna izin veren bir açýklýktýr. Aðýzlýðýn dar kýsmý boðazdýr. Aðýzlýðýn amacý, roketi terk eden gazlarýn hýzýný arttýrmaktýr ve boðaz bunu maksimuma çýkarýr. Roketin içerisinde olduðu gibi, sýcak gazlardan aðýzlýk kýsmýný korumak için kaplama yani yalýtým gerekir. Yalýtýmýn küçük parçalarý çok sýcaktýr ve aðýzlýktan dýþarý çýkar. Küçük parçalar dýþarýya çýkarken sýcaklýk da birlikte dýþarý taþýnýr.

Roket motorlarýnýn temel çeþitlerinden birisi de sývý yakýtlarýn kullanýldýðý motorlardýr. Sývý yakýtlar motor içerisine pompalanabilir veya basýnçla beslenebilir. Bu, çok daha karmaþýk bir motordur. Sývý yakýtlar ayrý depolama tanklarýna sahiptir. Bunlardan biri yakýt ve diðeri ise oksitleyici içindir.

Bir sývý yakýtlý roketin yakýtý genellikle gaz yaðý veya sývý hidrojendir. Oksitleyici ise genellikle sývý oksijendir. Bunlar yanma odasý olarak adlandýrýlan bir boþluk içerisinde birleþtirilir. Yanma odasý, yakýtlarýn yandýðý, yüksek sýcaklýk ve basýncýn oluþtuðu bir bölümdür. Odanýn çatýsý üzerindeki küçük enjektörler ayný anda yakýtlarý püskürtür ve karýþtýrýr. Çünkü oda yüksek basýnç altýnda çalýþýr ve yakýtlarýn basýnçla itilmesi gerekir.

Her roket için, özellikle sývý yakýtlý roketler için, aðýrlýk önemli bir faktördür. Genel olarak roket, ne kadar aðýrsa yerden havalanmak için o kadar itmeye ihtiyaç duyar. Pompalar ve yakýt hatlarý nedeniyle sývý yakýtlý motorlar katý yakýtlý motorlardan daha aðýrdýr.

Sývý yakýtlý motorlarýn aðýrlýðýný azaltmanýn iyi bir yolu, aðýzlýk çýkýþýnýn çýkýþ hunisini hafif aðýrlýklý metallerden yapmaktýr. Bununla birlikte huni içerisinden geçen son derece sýcak ve hýzlý hareket eden gazlar ince metali eritir. Bu yüzden bir soðutma sistemi gerekir. Sývý yakýtlý motorlarda, küçük sýcaklýktaki sývý hidrojeni kullanan yüksek verimli ve karmaþýk bir soðutma sistemi yer alýr. Hidrojen –253 °C sýcaklýða soðutulduðunda sývý hale gelir. Burada çýkýþ hunisinin duvarlarýnda bulunan küçük tüpler göze çarpar. Tüplerdeki hidrojen meydana gelen fazla ýsýyý emer ve duvarlarýn erimesini önler.

5.2. Motor Ýtme Kontrolü
Bir motorun itmesinin kontrol edilmesi oldukça önemlidir. Çok kýsa veya çok uzun zaman aralýðýnda itme, bir uydunun yanlýþ yörüngeye oturmasýna neden olur. Bu durum uydunun, yararlý olmayacak kadar uzaða gitmesine veya Dünya’ya geri dönmesine yol açar. Roketin idare sistemindeki bir bilgisayar, motorun uygun þekilde çalýþmasýný ya da durmasýný ve itmenin gerektiði zamaný belirler. Sývý yakýtlý motorlar bu iþlemi, yanma odasýna yakýt akýþýný baþlatma veya durdurma esasýna dayanarak gerçekleþtirir. Geliþmiþ uçuþlarda ( örneðin Ay’a gitmek gibi ) motorlar çeþitli zamanlarda çalýþýr ve durur. Bazý sývý yakýtlý motorlar yanma odasýna giren yakýt miktarýný ayarlayarak motor itme oranýný düzenler. Katý yakýtlý roketler sývý yakýtlý roketler kadar kolay kontrol edilemez. Burada yanmaya baþladýktan sonra yakýt, bitinceye kadar yanar. Yanmayý durdurmak veya yavaþlatmak çok zordur. Bazý katý yakýtlý motorlar, oda basýncýný boþaltan ve itmeyi sonlandýrabilen sistemlere sahiptir.

5.3. Kararlýlýk ve Kontrol Sistemleri
Verimli bir roket motoru yapmak baþarýlý bir roketin sadece bir bölümünü oluþturur. Roket, uçuþu sýrasýnda kararlý olmalýdýr. Kararlý bir roket deðiþmeyen bir yönde düzgün þekilde uçar. Kararsýz roketler ise istikrarsýz bir yönde uçar ve bazý zamanlar sarsýlýr. Kararlý bir roket, bir kontrol sistemi biçimini gerektirir. Kontroller aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayrýlýr. Burada önemli olan bir roketi neyin kararlý veya kararsýz yaptýðýný anlamaktýr. Bütün problem boyut, kütle ya da þekle bakmaksýzýn aðýrlýk merkezi (KM) olarak adlandýrýlan bir noktaya sahip olmaktýr. Aðýrlýk merkezi, bir maddenin aðýrlýðýna tam olarak karþýlýk gelen, kusursuz biçimde dengelenmiþ yerdir. Aðýrlýk merkezi etrafýnda kararsýz roketin dönmesi nedeniyle roket uçuþunda aðýrlýk merkezi önemlidir.

Roketin uçarken dönmesi üç eksen etrafýnda gerçekleþir. Bu eksenler; yuvarlanma, fýrlatma ve sapma olarak adlandýrýlýr. Bu üç eksenin kesiþtiði nokta aðýrlýk merkezini verir. Roketin uç kýsýmlarýnda, fýrlatma ve sapma eksenleri oldukça önemlidir. Çünkü bu iki doðrultudaki herhangi bir oynama roketi rotasýndan çýkarýr. Yuvarlanma ekseni ise diðer eksenlere göre daha az önemlidir. Yuvarlanma eksenindeki oynamanýn uçuþ yoluna bir etkisi yoktur. Roketin geneli için uçuþta yuvarlanma hareketi roketin dengelenmesine yardým eder. Fýrlatma ve sapma eksenlerindeki dengesiz hareketler roketin olmasý gereken yörüngesinden ayrýlmasýna neden olur. Dengesiz hareketlenmeyi en aza indirmek veya engellemek için bir kontrol sistemine ihtiyaç duyulur. Roketin içinde aðýrlýk merkezinden baþka onun uçuþunu etkileyen önemli bir merkez daha vardýr. Bu, basýnç merkezidir. Basýnç merkezi hava hareket eden roketten geçtiðinde oluþur. Roketin dýþ yüzeyine sürtünen hava akýmý roketin üç ekseninden biri etrafýnda hareketlenmenin baþlamasýna yol açar. Roketlerdeki kontrol aktif veya pasiftir. Roketin dýþ yüzeyinde bulunan pasif kontrol sistemleri roketin dengede kalmasýný saðlar. Uçuþta dengenin saðlanmasý için aktif kontroller hareket ettirilir.

5.4. Katý Yakýtlý Roketler
Katý bir yakýt, oksitleyici madde ve yanan maddeden meydana gelir. Bu yakýt katý fazdadýr ve modelli bir þekle sahiptir. Yakýtýn yüzey alanýnýn yanmasý itme ile iliþkilidir. Artan bir yüzey alaný itmeyi arttýrýr. Fakat artan yüzey alaný yüksek hýzda yanma ile yakýtýn yanma zamanýný azaltýr. Roket yakýtýndaki tanecik için belirli itme hesaba katýlmalýdýr. Eðer bir yakýt yüksek belirli itme ile yüksek yüzey alanýndaki taneciðe sahip bir rokette yakýt olarak kullanýlýrsa büyük miktarda itme tutuþmayý saðlar. Baruttan daha güçlü yakýtlara dönüþüm, modern katý yakýtlý roketlerin geliþmesine yol açtý. Kimya bilim dalýnýn ilerlemesiyle bilim adamlarý daha güçlü yakýtlarý araþtýrdýlar. Bazý yaygýn katý oksitleyiciler: Amonyum Perklorit (NH4-CIO4) ve Potasyum Nitrat (KNO3) vb. Bunlar baruttaki oksitleme bileþikleridir. Kompozit, bir yakýt oksitleyicinin ve yakýtýn karýþtýrýlmýþ mekanik bir bileþiðidir. Oksitleyiciler kompozit yakýt yapmak için sýklýkla sentetik kauçuklarla karýþtýrýlýr. Bu sentetik kauçuklar; polisitron, polisülfat ve poliüretandir.

Katý yakýtlý roketler basit roketlerdir. Bu roketler bazý dezavantajlara sahiptir. Katý yakýt tutuþturulduðunda yakýtýn tamamý durmaksýzýn bitinceye kadar yanar. Oldukça düþük belirli itme, itmenin büyük deðerleri için katý yakýtlý roketlerin kullanýmý sýnýrlar.

5.5. Sývý Yakýt Roketleri Nasýl Çalýþýr?
Sývý yakýtlý roketlerden ilk olarak 1896 yýlýnda Tsiolkovski tarafýndan yapýlan gezegenler arasý uzay araþtýrmasýnda söz edilmiþtir. Bu bilim adamýnýn fikri 27 yýl sonra gerçekleþmiþtir. Robert H. Goddard ilk sývý yakýtlý roketi fýrlatmýþtýr. Sývý yakýtlý roketler Rus ve Amerikan uzay araçlarýnda, Energiya SL-17 ve Satürn V roketlerinde kullanýlmýþtýr. Bu roketlerin yüksek itme kapasiteleri insanlarý göklere yönlendirmiþ ve roket geliþimini hýzlandýrmýþtýr. Sývý yakýtlý roketler bir yakýt ve bir oksitleyiciden oluþur. Yakýt ve oksitleyiciyi muhafaza eden iki metal tank vardýr. Fýrlatma esnasýnda sýrasýyla iki vana, depolanan sývýnýn borulara akmasýna izin veren konuma getirilir. Eðer vanalar yanma odasýna sývý yakýtýn kendi aðýrlýðýnca akmasýna izin verecek þekilde basitçe açýlmýþ ise bir kararsýz akýþ hýzý meydana gelir ve bu da zayýf bir itmeye neden olur (Dengesiz itme hýzýna sebep verir). Bu problemin iki çözümü vardýr: (1) Basýnçlý gaz besleme, (2) Bir turbo pompa ile besleme. Bunlardan basit olaný basýnçlý gaz besleme sistemine yüksek basýnçlý bir gaz tanký eklemektir. Buradaki gaz reaktif olmayan (inert) ve hafif bir gazdýr (Örneðin Helyum gibi). Yüksek basýnç altýnda gaz bir vana ile depolanýr ve dengelenir. Gaz tankýnýn içerisinde basýnç dengesi oluþturacak þekilde gaz akar. Bu iþlemde borular ve yakýt tanklarý önemlidir. Her ne kadar gaz tanký denge basýncýna karþý koyabilirse de borular ve yakýt tanklarý bir yanma arýzasýna neden olabilir. Bu basýncý yenecek yakýt tanklarý kullanýlabilir. Fakat bu tanklarýn kütlesi aþýrý derecede fazladýr. Sonuç olarak vana, yakýt tanklarý ile birlikte sabit basýncý muhafaza edebilecek bir akýþý kontrol eder. Yakýt yüzeyinin üzerine uygulanan sabit kuvvet (basýnç), yanma odasýnýn içine doðru itilen sabit bir akýþla saðlanýr. Gaz depo tankýndan çýkan bu akýþ, yakýtýn yakýt tankýndan çýkmasýna neden olur. Yakýt akýþýnýn yüksek bir oranda olmasý için sistemin baþlangýçtaki basýncýný arttýrmak gerekir. Sýkça tercih edilen ikinci bir çözüm turbo pompadýr.

Turbo pompa fonksiyon olarak düzenli bir pompa ile aynýdýr ve gaz basýnçlý sistemde gazý yanma bölümünün içine doðru ivmelendirir. Burada pompayý çalýþtýracak bir enerjiye ihtiyaç vardýr. Bu enerji büyük yakýt tanklarýna depolanmýþtýr. Depolanmýþ kimyasal enerjiyi pompa enerjisine dönüþtürmek için küçük bir roket motoru eklenir. Bu küçük motor tipik olarak asýl yakýtla ayni yakýtlarý kullanýr, fakat boyutlarý küçük olduðundan dolayý küçük bir itme üretimi saðlar. Bu motordaki itme bir türbine yollanýr. Bulunan bir pervane türbinin hýzlý þekilde dönmesini saðlar. Turbo pompayý çalýþtýrmak amacýyla gerekli olan mekanik enerjiyi elde etmek için, bu iþlem kimyasal enerjiyi mekanik enerjiye dönüþtürür. Yanma odasýna gönderilen yakýtlar olayý karmaþýk bir hale getirir.

Oksitleyici ve yakýt karýþtýrýlýp yanma odasýnda tutuþturulduðunda itme meydana gelir. Bu büyük itme roketi yukarý doðru iter. Yakýt akýþ hýzý ve yanma odasýnýn duvar dayanýmý hesaba katýlarak yanma sisteminde oluþturulan yoðun basýnç belirlenmelidir. Yakýt akýþ hýzý çok küçük olursa yakýt yanma odasýna girmez. Bir gaz basýnçlý veya turbo pompalý uygun sistem kullanýlarak bu problemden kurtulmak mümkün olur. Karþýlaþýlan diðer bir problem ise oksitleyici ve yakýtýn yanmasýnýn oluþturduðu yoðun sýcaklýktýr. Yakýtýn yanma odasý ve aðýzlýk etrafýnda sirkülasyon yapýlmasýyla bu problem çözülür. Yakýtlar son derecede soðuktur ve bunlar yanma odasýnýn sýcak yüzeyi etrafýnda akarken motor sýcaklýðýnýn bir kýsmýný soðurup yavaþça buharlaþýr. Bu buharlaþma üç etkiye neden olur:
(1) Belirtildiði gibi buharlaþma soðutmasý,
(2) Buharlaþan yakýt hacminin artmasýyla toplam basýncýn artmasý,
(3) Katalitik etki (Daha fazla reaksiyonel gazlarýn oluþmasý daha verimli yakma saðlar. Bu da roketin tüm performansýný arttýrýr). Sývý oksijen en yaygýn kullanýlan oksitleyicidir. Sývý yakýtlý roketlerde kullanýlan diðer oksitleyici kapsamý; Hidrojen Peroksit (%95 H2O2), Nitrik Asit (HNO3) ve sývý Florür’dür. Modern sývý yakýtlý roketlerde sývý Florür çok nadir olarak kullanýlýr. STP (Standart sýcaklýk; 25 °C ve standart basýnç; 1 Atm veya 760 torr)’de oksijen ve florür gazdýr. Bu fazda yanma oluþabilir.

Ancak oksijen ve florür gazýnýn oksitleyici tankta depolanan miktarý gerekli itmeyi saðlamaz. Bundan dolayý bu gazlarý sývý faza çevirmek için sýcaklýklarý belirgin bir þekilde düþürülür ve böylece oksitleyici olarak kullanýlýr. Sýkça kullanýlan sývý yakýtlarýn kapsamý: sývý hidrojen, sývý amonyak (NH3), hidrazin (N2H4) ve kerosin (hidrokarbon) dir. %76 oranýnda oksijen içeren nitrik asit baþka bir oksitleyicidir. STP’ de nitrik asit sývý fazdadýr. Ancak nitrik asitin muhafazasý tehlikelidir. Çünkü onun su ile karýþmasý güçlü bir asit oluþturur ve bir yakýtla yanmasý sonucunda zararlý sonuçlar ortaya çýkabilir. Bu sebeple nitrik asitin kullanýmý sýnýrlandýrýlmýþtýr.

5.6. Kullanýlan Bazý Motorlar
ilk Amerikan Ay araþtýrmasý çalýþmalarý Cape Canaveral üssünde yoðun bir þekilde baþlamýþtýr. Sonradan Altair olarak adlandýrýlan X-248 fiberglas tabanlý katý motor, Thor Able fýrlatma taþýtý tarafýndan taþýnmýþtýr. Altair katý motorlarýn ilkidir ve ortaya çýkan benzerlerinin en baþarýlýsýdýr. Thor Able taþýtý, uydularý sýnýflandýrarak yörüngeye oturtmak için fýrlatýlmýþtýr. Kullanýlan diðer bir motor Thiokol’un Star 37 motorudur. Ýlk Star 37, 1960 yýlýnda Ay araþtýrmalarýnda yumuþak iniþ saðlamak için motor hýz kesici ile geliþtirilmiþtir. Hemen sonrasýnda askeri hava uydularýný fýrlatmak amacýyla kullanýlan Thor Burner-2 roketinin üzerinde üst aþama olarak kullanýlmýþtýr. Amerika Birleþik Devletleri’ne ait askeri radar uydularý katý motorlarý, daha yüksek yörüngelere nükleer reaktörlerini kaydýrmak için kullanmýþtýr. Ýngiltere belli sayýda katý motor geliþtirmiþtir ve bir uydu fýrlatmýþtýr. Bu fýrlatmada Black Arrow roketi kullanýlmýþtýr. Bu roket Waxwing isminde bir katý motora sahiptir. 1960’larýn sonunda ve 1970’lerin baþýnda sývý motorlar ilk Zenit-2 casus uydularýný yörüngeye yerleþtirmek amacýyla kullanýlmýþtýr. BE-3 motoru da eski yýllara ait ilginç motorlardan bir tanesidir.

Çizelge-5.1. Sývý yakýtlý Motorlar

6. BAZI ROKET TÝPLERÝ ve ÖZELLÝKLERÝ

Bu bölümde bazý roket tipleri gösterilecek ve çeþitli ülkelere ait roketlerin özellikleri çizelge halinde verilecektir.

6.1. Birleþik Devletler Roketleri

6.2. Rus Roketleri

7.ÖZEL BIR ROKET: SES ROKETI
Çevre araþtýrmalarýnýn yüksek harcamalý olmasý nedeniyle dikkate deðer keþifler yapmak için düþük fiyatlý yöntemler gerekir. Araþtýrmacýlar çeþitli metotlar kullanýrlar. Bu araþtýrmacýlar ses roketlerinden yararlanarak birçok önemli veri elde ederler ve böylece bilimde ilerleme kaydedilir. Birçok ses roketi uzay, atmosfer, yeryüzü ve mühendislik bilimlerinde teknolojik yenilik ve deðiþiklikler için test zemini saðlar. Ses roketi programý doktora tezlerine yol açan çok sayýda proje üretmiþtir.

8. ROKETLERDEN HABERLER
Tokyo,12 Temmuz 2000; Japonya’ya ait H2A roketi test sýrasýnda baþarýsýz oldu. Fakat Ulusal Uzay Geliþim Firmasý yakýn bir zamanda roketin fýrlatýlmasýnýn doðru bir þekilde yapýlacaðýný belirtti.

Tokyo, 24 Aðustos 2000; Tanegashima Uzay Merkezi’nde H2A ana roketinin gelecekteki yeni üretimi için LE7A motorunun 150 saniyelik tutuþma testi baþarýyla sürdürüldü.

Paris, 16 Agustos 2000; 3 aylýk bir gecikmeden sonra Avrupa yapýmý iki telekomünikasyon uydusu Ariane 4 roketi ile birlikte yörüngelerine fýrlatýldý.

Evry, 18 Agustos 2000; Ýki telekomünikasyon uydusunu taþýyan Ariane 4 roketi Fransa’dan kalktý. Brasilsat-B4 ve Nilesat-102’yi taþýyan roket uygun bir þekilde havalandý. Fýrlatmadan 25 dakika sonra iki uyduyu yörüngeye býraktý. Brasilsat-B4 uydusu 12-13 yýl için Brezilya’da televizyon ve telekomünikasyon servislerini saðlayacaktýr. Nilesat-102 ise Kuzey Afrika ve Ýran Körfezi’ndeki ülkelere dijital televizyon programlarý daðýtacaktýr.

Moskova, 29 Aðustos 2000; Rusya’ya ait askeri bir iletiþim uydusunu taþýyan roket Kazakistan’daki Baikanur istasyonundan fýrlatýldý.

9. SONUÇ
Eski zamanlardan beri uzay insanlarýn ilgisini çekmiþtir. Uzayýn bir sonunun olup olmadýðý, nerelere kadar uzandýðý bilim adamlarýný ilgilendiren bir konu olmakta devam etmiþtir. Roketlerin geliþmesi insanlara uzayýn kapýlarýný aralayýnca bu konudaki çalýþmalar büyük bir hýz kazanmýþtýr. Roketlerin ileride insanlarý götüreceði yer belli deðildir. Bu, bilimde gerçekleþen keþiflere dayanarak roketlerin geliþmesine baðlýdýr.
Roketler sayesinde insanoðlu sýnýrlarý aþarak önemli adýmlar atmýþtýr. Buraya kadar her yönüyle incelenen roketler yenidünyalarýn kapýsýný aralar ve bilinmeyen pek çok soruya yanýt bulma imkâný saðlar.

Kaynak: Zamanda yolculuk

10. sýnýf fizik konu anlatýmý, Doðrusal ve Baðýl Hareket, Yörünge nedir, konum nedir, konu ile ilgili çözümlü örnekler, eðim, hýz, ivme nedir, Düzgün Doðrusal Hareket, Hýz – Zaman Grafiði, BAÐIL HAREKET lise 2 fizik konularý

7/11/2009 · Kategori: Diger

Doðrusal ve Baðýl Hareket

Hareket Maddelerin zamanla yer deðiþtirmesine hareket denir. Fakat cisimlerin nereye göre yer deðiþtirdiði ve nereye göre hareket ettiði belirtilmelidir. Örneðin at üstünde giden bir yolcu ata göre yer deðiþtirmiyor fakat yerde duran sabit bir noktaya göre yer deðiþtiriyordur.

Yörünge nedir
Bir cismin hareketi sýrasýnda izlediði yolun þekline yörünge denir. Ýzlenen yolun þekli doðrusal ise bu harekete doðrusal hareket denir. Daire ise dairesel hareket denir.

Konum nedir
Bir cismin seçilen bir baþlangýç noktasýna olan vektörel uzaklýðýna konum denir. Bir araç nasýl hareket ederse etsin en son durduðu noktadaki konumu o noktanýn seçilen baþlangýç noktasýna olan vektörel uzaklýðýdýr. Bir araç dönüp dolaþýp ilk bulunduðu noktaya gelirse konumu sýfýr olur.
Yer Deðiþtirme
Bir cismin iki konumu arasýndaki vektörel uzaklýktýr. Baþka bir ifadeyle son konum (x2) ile ilk konum
(x1) arasýndaki vektörel farktýr ve son konumdan ilk konumun vektörel olarak çýkarýlmasýyla bulunur. Bu iþlem Dx = x2 – x1 þeklinde gösterilir.P noktasýnda duran bir aracýn konumu + 1500 metredir. K de duranýn konumu ise – 1000 metredir.
N noktasýndan L noktasýna gelen bir araç
Dx = x2 – x1
Dx = – 500 – (+ 1000) = – 1500 m
(–) yönde 1500 metre yer deðiþtirmiþtir.
Eðer ilk konum baþlangýç noktasý olursa konum ile yer deðiþtirme eþit olur.
Yatay bir yolda K noktasýndan harekete geçen araç L M N yolunu izleyerek N de duruyor. Bu araç KN noktalarý arasýnda toplam 70 m yol almasýna raðmen 50 m yer deðiþtirmiþtir.Þekil incelenirse KN arasýndaki vektörel uzaklýk pisagor baðýntýsýndan 50 m olur.
Eðim nedir
Hareket konusunun iyi anlaþýlmasý için eðim kavramýnýn iyi bilinmesi gerekir. Bir doðrunun yatayla yaptýðý açýnýn tanjantý o doðrunun eðimine eþittir.
Ayrýca eðim dikliðin bir ölçüsüdür. Diklik artýyorsa eðim artýyor diklik azalýyorsa eðim azalýyor diklik sabit ise eðim de sabittir.
Þekildeki gibi yatay doðrularýn eðimi sýfýrdýr.
Düþey doðrularýn eðimi tanýmsýzdýr. Çünkü tana deðerine göre bir sayýnýn sýfýra oraný tanýmsýzdýr.

Bir parabolün eðiminden bahsedilemez. Ancak parabole teðetler çizilerek teðetin eðimine bakýlýr. Þekildeki parabolün eðimi artýyordur.
Birim çemberdeki sinüs ve cosinüs deðerlerin iþaretinden faydalanýlarak eðimin iþareti bulunabilir.
Düþey eksene göre saða yatýk doðrularýn eðimi pozitif (+) sola yatýk doðrularýn eðimi ise negatif (–) dir.
Hýz nedir

Bir cismin birim zamandaki yer deðiþtirme miktarýna hýz denir. Hýz v sembolü ile gösterilir ve vektörel bir büyüklüktür. Hýz
þeklinde tanýmlanýr.
Hýz birimi SI (MKS) birim sisteminde m/s dir. km/saat de hýz birimi olarak kullanýlabilir.
Hýz vektörel büyüklük olduðundan hýzýn iþareti hareketin yönünü gösterir. Hýz (+) iþaretli ise araç (+) seçilen yönde (–) iþaretli ise (–) seçilen yönde gidiyordur.
[SIZE="4"]Ortalama Hýz[/SIZE]

Doðrusal yörüngede hareket eden bir cismin toplam yer deðiþtirmesinin bu yer deðiþtirme süresine oraný ortalama hýza eþittir. Ortalama hýz
þeklinde tanýmlanýr.
Ani Hýz

Hareket eden bir cismin herhangi bir andaki hýzýna ani hýz ya da anlýk hýz denir.
Konum-zaman grafiðindeki herhangi bir anda yörüngeye çizilen teðetin eðimine eþittir.
Ývme nedir
Bir cismin birim zamandaki hýz deðiþimine ivme denir. a sembolü ile gösterilir ve vektörel bir büyüklüktür. Cismin t1 anýndaki hýzý v1 t2 anýndaki hýzý v2 ise ivme;
þeklinde ifade edilir. Birimi m/s2 dir.
Hýz deðiþimi yoksa yani cismin hýzý zamanla deðiþmiyorsa ivme sýfýrdýr. Ývmenin olmasý için mutlaka hýzýn deðiþmesi gerekir. Ayrýca ivme sabit ise hýz her saniye ivme kadar artýyor ya da azalýyordur. Ývme sýfýr ise araç ya duruyordur ya da sabit hýzla gidiyordur.
Doðrusal Hareket Çeþitleri

1. Düzgün Doðrusal Hareket
Doðrusal yolda hareket eden bir cisim eþit zaman aralýklarýnda eþit yer deðiþtirmelere sahipse bu harekete düzgün doðrusal hareket sahip olduðu hýza da sabit hýz denir. Bu hareket tipinde hýz sabittir. Dolayýsýyla ivme sýfýrdýr.
Yukarýdaki grafikler pozitif yönde hareket eden araca ait grafiklerdir. v sabit hýzý ile düzgün doðrusal hareket yapan cismin aldýðý yol
X= v.t
baðýntýsý ile bulunur.

2. Düzgün Deðiþen Doðrusal Hareket
Doðrusal bir yolda hareket eden aracýn hýzý düzgün deðiþiyorsa bu harekete düzgün deðiþen doðrusal hareket denir. Bu harekette ivme sabit olduðundan sabit ivmeli harekette denilir. Ývmenin sabit olmasý aracýn hýzýnýn her saniye ivme kadar artmasý ya da azalmasý demektir.
a. Düzgün Hýzlanan Doðrusal Hareket
Bu hareket tipinde aracýn hýzý her saniye ivme kadar artýyordur. Pozitif yönde düzgün hýzlanan araca ait grafikler aþaðýdaki gibidir.
2. Düzgün Deðiþen Doðrusal Hareket
Doðrusal bir yolda hareket eden aracýn hýzý düzgün deðiþiyorsa bu harekete düzgün deðiþen doðrusal hareket denir. Bu harekette ivme sabit olduðundan sabit ivmeli harekette denilir. Ývmenin sabit olmasý aracýn hýzýnýn her saniye ivme kadar artmasý ya da azalmasý demektir.
a. Düzgün Hýzlanan Doðrusal Hareket
Bu hareket tipinde aracýn hýzý her saniye ivme kadar artýyordur. Pozitif yönde düzgün hýzlanan araca ait grafikler aþaðýdaki gibidir.
Konum – Zaman Grafiði

* Konum–zaman grafiðinde eðim hýzý verir. Eðimin deðiþimi nasýlsa hýzýn deðiþimi de o þekilde olur. Ayrýca eðimin iþareti hýzýn iþaretini belirtir.

* Eðimin ve hýzýn iþareti hareketin yönünü belirtir. Hýzýn iþareti pozitif (+) ise araç (+) yönde negatif ise araç (–) yönde hareket ediyordur.

Hýz – Zaman Grafiði

* Hýz–zaman grafiðinin eðimi ivmeyi verir. Eðimin deðiþimi ve iþareti ivmenin deðiþimini ve iþaretini verir.
I. aralýkta eðim sabit ve iþareti (+) olduðundan ivme sabit ve iþareti (+) dýr. Benzer yorumu diðer aralýklar için de söyleyebiliriz.
*
Grafik parçalarý ile zaman ekseni arasýnda kalan alan yer deðiþtirmeyi verir.

* Zaman ekseni üzerinde kalan (+) alan pozitif yöndeki yer deðiþtirmeyi altýnda kalan (–) alan ise negatif yöndeki yer deðiþtirmeyi verir. Toplam yer deðiþtirme alanlarýn cebirsel toplamýndan bulunur.
* Hýzýn iþaret deðiþtirdiði yerde araç yön deðiþtiriyordur.

Ývme – Zaman GrafiðiÝvme-zaman grafiklerinin altýnda kalan alan hýz deðiþimini verir. Toplam hýz deðiþimi alanlarýn cebirsel toplamýndan bulunur. Cismin ilk hýzý v0 toplam hýz deðiþimi Dv ise son hýz vS = v0 + Dv eþitliðinden bulunur.

BAÐIL HAREKET fizik konusu anlatýmý

Bir cisim sabit bir noktaya göre zamanla yer deðiþtiriyorsa bu cisim hareket ediyor demektir. Cismin hareketi sabit bir yere göre deðilde baþka hareketli bir cisme göre sorulursa durum deðiþir. Örneðin yan yana giden iki çocuk birbirlerine göre hareket etmezken yerde duran sabit bir noktaya göre hareket ediyorlardýr. Otobüs içinde koltukta oturan bir yolcu otobüse göre hareket etmiyor fakat yere göre ya da baþka hareketli bir cisme göre hareket ediyordur.
Buna göre iki cismin birbirlerine göre hareketine baðýl hareket hýzlarýna da baðýl hýz denir.
Baðýl hýzV baðýl = V cisim – V gözlemci baðýntýsý ile bulunur.
vcisim : Cismin yere göre hýzýdýr.
vgözlemci : Gözlemcinin yere göre hýzýdýr.
Bir aracýn yerdeki sabit noktaya göre hýzýna yere göre hýz denir. Hýz vektörel bir büyüklük olduðundan iþlemler vektör kurallarýna göre yapýlacaktýr. Yukarýdaki baðýntýya göre cismin hýzý aynen alýnýp gözlemcinin hýzý ters çevrilerek vektörel olarak toplanýr. Bileþke vektörün büyüklüðü baðýl hýzýn büyüklüðünü yönü ise baðýl hýzýn yönünü belirtir.
Tek Doðrultuda Baðýl Hýz
Araçlar ayný doðrultuda hareket ediyorsa
a. Ayný yönde giden araçlarýn birbirlerine göre baðýl hýzlarýnýn büyüklüðü iki aracýn hýzlarýnýn farkýna eþittir. Yön olarak aracýn birine göre (+) ise diðerine göre (–) dir. Yani araçlardan biri diðerini pozitif kabul edilen yönde gittiðini görüyorsa diðeride onun negatif yönde gittiðini görür.
b. Zýt yönde giden araçlarýn birbirlerine göre baðýl hýzý hýzlarýnýn topl***** eþittir. Bundan dolayý karþýlýklý gelen araçlar birbirinin yanýndan geçerken çok hýzlý geçiyormuþ gibi görünürler.
Ýki Boyutta Baðýl Hýz
Doðuya doðru gitmekte olan K aracýnýn sürücüsü kuzeye doðru giden L aracýnýn gerçek hareket yönünü ve hýzýný göremez. K nin L yi gördüðü hýz baðýl hýzdýr. Baðýl hýz
ise vb = vcisim – vgözlemci
baðýntýsýndan bulunur.

Örneðin her iki araç v hýzý ile gidiyorsa K nin L ye göre hýzý denildiðinde L gözlemci olur. Gözlenen K cisminin hýzý aynen alýnýr gözlemcinin hýzý ters çevrilerek vektörel olarak toplanýr. Hýzlarýn þiddetleri eþit ve aralarýndaki açý 90° olduðundan baðýl hýz çýkar.
L nin K ye göre hýzý ise
vb = vL – vK den L nin hýzý aynen alýnýr K nin hýzý ters çevrilerek toplanýr. Hýz vektörleri arasýndaki açý 90° olduðundan baðýl hýz olur.
Her iki araca göre baðýl hýzlar eþit büyüklükte fakat zýt yönlüdür

11. sýnýf dil ve anlatým dersi konularýnýn anlatýmý, Lise 3 dil ve anlatým dersi tüm konularýn anlatýmý ETÝNLERÝN SINIFLANDIRILMASI, ÖGRETICI METÝNLER, SÖZLÜ ANLATIM, Röportaj, mülakat, görüþme, söylev nedir, mektup, günlük, aný, hatýra, biyografi

5/11/2009 · Kategori: Türkçe-Edebiyat-Ödev

ÝÇÝNDEKÝLER
UNITE I
METÝNLERÝN SINIFLANDIRILMASI

Metinlerin Sýnýflandýrýlmasý

UNÝTE II

ÖGRETICI METÝNLER
1.Mektup
2.Günlük (Günce)
3.Aný (Hatýra)
4.Biyografi (Hayat Hikâyesi), Otobiyografi
5.Gezi Yazýsý (Seyahatname)
6.Sohbet (Söyleþi)
7.Haber Yazýlarý
8.Fýkra
9.Deneme
10.Makale
11.Eleþtiri (Tenkit)

ÜNITE III
SÖZLÜ ANLATIM
Röportaj
Mülakat (Görüþme)
Söylev (Hitabet, Nutuk)

ÜNITE I
METÝNLERÝN SINIFLANDIRILMASI
BU BÖLÜMÜN AMAÇLARI
Bu ünitenin sonunda;
Metinleri sýnýflandýracak,
Ögretici metinlerin özelliklerini belirleyecek,
Sanat metinlerinin özelliklerini kavrayacak,
Ögretici metinler ile sanat metinleri arasýndaki farklarý ögreneceksiniz.
NASIL ÇALISMALIYIZ?
Bilmediðiniz sözcük ve kavramlarýn anlamlarýný sözlüðe bakmadan önce metinden tahmin ediniz. Daha sonra sözcüklerin açýklamasýný okuyun.
Örnek metni veya metin parçasýný dikkatlice okuyup anlatýlmak istenen duygu ve düþünceleri kavramaya çalisiniz.
Konu içinde size yöneltilen sorularý yanýtlayýnýz.
Uyarýlarý dikkatle okuyun, gerekiyorsa yazýnýz.
Yazar, eser adýný ve önemli kavramlarý yazarak çalisiniz.
Ýncelediðiniz metin türü ile ilgili baþka yazýlarý da okuyarak ögrendiginiz bilgileri deðerlendiriniz.
Daha geniþ bilgi için ansiklopediden, edebiyat tarihinden ve Ýnternet'ten yararlanýnýz.

METÝNLERÝN SINIFLANDIRILMASI
Metinler gerçeklikle iliþkileri, anlatým biçimleri, iþlevleri ve yazýlýþ amaçlarýna göre öncelikle sanat metinleri ve ögretici metinler olarak iki gruba ayrýlýr.

I.SANAT METÝNLERÝ
Sanat metinleri, gerçeklerin sanatçýnýn hayal, duygu ve düþünce dünyasýnda yeniden yorumlanmasý ve þekillenmesiyle meydana gelir.
Sanat metinlerine edebî metinler de denir.
Bu metinlerde estetik ön plandadýr.
Sezdirmek ve hissettirmek esastýr.
Her okunduðunda yeniden yorumlanmaya açýktýr.
Edebiyat biliminin içerisinde yer alýr.

Sanat metinleri kendi içerisinde:
A. Þiir (coþku ve heyecaný dile getiren metinler)
B. Olay çevresinde oluþan edebî metinler olarak iki gruba ayrýlýr.
A. Þiir (coþku ve heyecaný dile getiren metinler): Duygularý, izlenimleri,
coþkularý dilsel bir anlatým içinde ve özellikle dizeler hâlindeki ritimlerle, uyumlarla ve
imgelerle açýklayan metinlerdir.
B. Olay Çevresinde Oluþan Edebî Metinler:
-Kurmacanýn (hayal ürünü) imkânlarýndan yararlanýr.
-Yoruma dayanýr.
-Bir olay örgüsü vardýr.
-Olay örgüsü hayalî olarak düzenlenir.
-Kiþi, zaman, mekân gibi ögeler yer alýr.
-Ýnsana özgü soyut durumlar somutlaþtýrýlýr.
Olay çevresinde oluþan edebî metinler:
1. Anlatmaya baðlý edebî metinler
2. Göstermeye baðlý edebî metinler olarak iki gruba ayrýlýr.
Anlatmaya baðlý edebî metinler ve göstermeye baðlý edebî metinler arasýndaki en büyük fark; birisinin anlatmaya ve okumaya diðerinin ise göstermeye ve seyretmeye baðlý olmasýdýr.
1. Anlatmaya Baðlý Edebî Metinler
a. Destan
b. Masal
c. Halk hikâyesi
d. Mesnevi
e. Manzum hikâye
f. Hikâye
g. Roman
2. Göstermeye Baðlý Edebî Metinler;
a. Geleneksel Türk tiyatrosu
(Orta oyunu, Karagöz, köy tiyatrosu)
b. Modern Türk tiyatrosu
(komedi, dram, trajedi) olarak gruplara ayrýlýr.

II. ÖGRETICI METÝNLER
Ögretici metinlerde amaç gerçeðin yeniden yorumlanmasý deðil olduðu gibi anlatýlmasýdýr. Önemli olan okuyucuya bilgi vermek ya da bilgiyi paylaþmaktýr. Bu nedenle ögre tici metinlerde ifadeler açýk ve nettir. Her okunduðunda farklý yorumlanmaz.
Ögretici metinler;
Tarihî metinler (tarihî konularý anlatan ve belgelere dayanan metinler)
Felsefî metinler ( felsefî konularý anlatan metinler)
Bilimsel metinler (bilimsel geliþmeleri anlatan metinler)
Gazete çevresinde geliþen metinler (makale, deneme, sohbet, fýkra, eleþtiri, haber yazýsý, röportaj vb.)
Kiþisel hayatý konu alan metinler (aný, mektup, günlük, gezi yazýsý, biyografi, oto biyografi vb.) olarak gruplandýrýlýr.
Bu ögretici metinler içerisinde edebiyatýn ilgilendiði edebî metin türleri "gazete çevresinde geliþen metinler" ve "kiþisel hayatý konu alan metinler" içerisinde yer almaktadýr.
II.ÜNITE
ÖGRETICI METÝNLER
Mektup
Günlük (Günce)
Aný (Hatýra)
Biyografi (Hayat Hikâyesi), Otobiyografi
Gezi Yazýsý (Seyahatname)
Sohbet (Söyleþi)
Haber Yazýlarý
Fýkra
Deneme
Makale
Eleþtiri (Tenkit)
BU BÖLÜMÜN AMAÇLARI
Bu üniteyi bitirdiðinizde;
Mektup türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Günlüðün (günce) özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Aný (hatýra) türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Biyografi (hayat hikâyesi), otobiyografi türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Gezi yazýsýnýn (seyahatname) özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Sohbet (söyleþi) türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Haber yazýlarýnýn özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Fýkra türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Deneme türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Makale türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacak,
Eleþtiri (tenkit) türünün özelliklerini belirleyecek ve bu türde metin oluþturacaksýnýz
NASIL ÇALISMALIYIZ?
Bilmediðiniz sözcük ve kavramlarýn anlamlarýný sözlüðe bakmadan önce metinden tahmin ediniz. Daha sonra sözcüklerin açýklamasýný okuyunuz.
Örnek metni veya metin parçasýný dikkatlice okuyup anlatýlmak istenen duygu ve düþünceleri kavramaya çalisiniz.
Konu içinde size yöneltilen sorularý yanýtlayýnýz.
Uyarýlarý dikkatle okuyunuz, gerekiyorsa yazýnýz.
Yazar adýný, eser adýný ve önemli kavramlarý yazarak çalisiniz.
Ýncelediðiniz metin türü ile ilgili baþka yazýlarý da okuyarak ögrendiginiz bilgileri deðerlendiriniz.
Daha geniþ bilgi için ansiklopediden, edebiyat tarihinden ve Ýnternet'ten yararlanýnýz.
1. MEKTUP
1. Tanýmý
Bir haberi, dileði veya duyguyu bir baþkasýna iletmek için yazýlmýþ yazýya mektup denir.
Mektup en eski haberleþme araçlarýndan biridir. Günümüzde uygarlýðýn geliþmesi ile haberleþme araçlarý oldukça çesitlenmistir: gazete, dergi, televizyon, bilgisayar, belgegeçer, Ýnternet...
Mektup, yazýnýn bulunduðu tarihe kadar çikabilen en eski edebiyat türlerinden biridir. Eldeki en eski örnekler, Mýsýr firavunlarýnýn (M Ö 14-15. yüzyýllar) ve Hititlerin mektuplarýdýr.
2. Özellikleri
Bir edebiyat türü olarak mektup günümüzde, iletiþimdeki hýzlý teknik geliþmelere karþin kiþinin iç dünyasýný yansýtmasý ve düþüncelerin paylaþimý nedeniyle yerini korumaktadýr. Mektup türü dört ana gruba ayrýlýr:
Özel mektuplar
Edebî mektuplar
Ýþ mektuplarý
Resmî mektuplar
1-Özel Mektuplar
Birbirlerini tanýyan kiþilerin duygu ve düþüncelerini paylaþmak için birbirlerine gönderdikleri mektuplardýr. Mektuplaþan kiþiler arasýndaki samimiyet, özel mektuplarýn deðerini artýrýr. Özel mektuplar her konuda yazýlabilir, o nedenle konularý çok çesitlidir. Ancak konularda güncellik aðýr basar.
Anlatýmýnda içtenlik ve rahatlýk vardýr. Hitaplarda da içten ifadelere yer verilir. Bahsedilen konuya göre, mektup yazan kiþinin üslubu deðiþir. Sanatçýlarýn, devlet adamlarýnýn, düþünürlerin özel mektuplarý yayýnlandýðýnda bizler için önemli belgeler olabilir.
Özel mektuplarý, konularýna göre alt baþlýklar hâlinde adlandýrmak da mümkündür:
Aile mektuplarý veya saðlýk mektuplarý (eþe, dosta, yakýn akrabaya yazýlanlar),
Tebrik mektuplarý (herhangi bir baþarý, nikâh, niþan, düðün, bayram, yýlbaþi gibi sebeplerle yazýlanlar),
Teþekkür mektuplarý (iyilik veya yardým görme gibi sebeplerle yazýlanlar),
Davet mektuplarý (davetiyeler, niþan, düðün, gezi vs. sebeplerle yazýlanlar),
Taziye mektuplarý,
Özür mektuplarý vs.
Bu türdeki mektuplarýn gizliliði vardýr ve bu gizlilik kanunla korunmuþtur.
2-Edebî Mektuplar
Edebiyatçýlarýn birbirlerine ya da dostlarýna yazdýklarý sanatsal deðer taþiyan mektuplardýr.
Edebî mektuplar, dil ve anlatým açýsýndan sanat deðeri taþir. Örnek bir dil ve anlatým kullanýlýr.
Edebî mektuplar belge niteliði taþidýklarýndan önemlidirler. Bu tarz mektuplardan yazýldýklarý döneme ait sanat, edebiyat ve fikir olaylarý hakkýnda bilgi edinmek de mümkündür.
Tanýnmýþ yazarlar birbirlerine yazdýklarý mektuplarla fikir ve sanat olaylarýný ve eserleri tartýþýrlar.
3-Ýþ Mektuplarý
Endüstri, iþ ve ticaret alanlarýnda ya da iþ yerleriyle kiþiler arasýnda yazýlan mektuplardýr. Bu mektuplarda içtenlik aranmaz. Ýstenilen, açýkça ve anlaþilýr bir dille belirtilir. Açýklayýcý anlatým türü tercih edilir.
1. Mektup kâðýdý temiz ve çizgisiz olmalýdýr.
2. Mektuplarýn mürekkepli kalemle ya da bilgisayarla yazýlmasýna özen gösterilmelidir.
3. Mektup kâðýdýnýn sað üst kýsmýna yazýldýðý yer ve tarih konulmalýdýr.
4. Mektup, yazýldýðý kiþiye uygun bir sesleniþle baþlamalý ve sesleniþten sonra virgül
iþareti konulmalýdýr.
Mektupta karalamalar yapýlmamalý ve yazým kurallarýna uyulmalýdýr.
Selam ve saygý sözleri sonuç bölümünde yer almalý, selâm, saygý ve teþekkürlerde aþirýlýða kaçýlmamalýdýr.
7. Mektup bitince sað alt köþesi imzalanmalýdýr.
8. Anlatýlacak konu kesin ve açýk bir dille ifade dilmeli; cümleler kýsa olmalýdýr.
9. Sözcüklerin kýsaltmalarý kullanýlmamalý; yanlýþ anlama gelecek sözlere yer verilmemelidir.
4-Resmî Mektuplar
Devlet dairelerinin kendi aralarýnda veya kiþilerle devlet daireleri arasýnda yazýlan mektuplardýr. Bu tür mektuplarda, konunun uzunluðuna göre tam veya yarým sayfa boyutunda çizgisiz, beyaz kâðýtlar kullanýlýr. Konu dýþýnda ayrýntýlara ve özel isteklere yer verilmez. Konu en açýk ve yalýn biçimde ele alýnýr.
Resmî mektuplar, biçim yönüyle iþ mektuplarýna benzer. Resmî mektuplar; baþlýk, metin ve son kýsým diye üç bölüme ayrýlýr.
Baþlýkta gönderen makam, dosya numarasý, tarih, konu, adres ve ilgiler bulunur.
Metin kýsmýnda, doðrudan doðruya iþle ilgili konudan söz edilir.
Son kýsýmda ise üst makam yetkilisi alt makamdakine yazýyorsa yazýyý "rica ederim", alt makamdaki üst makamdakine yazýyorsa "bilgilerinize saygýyla sunarým" veya "arz ederim" þeklinde ifadeler yazar.
Hiçbir saygý kelimesi kullanýlmaz. Sað tarafa imza atýlýr. Ýmzanýn altýna yazýyý imzalayanýn adý ve soyadý yazýlýr (soyadý büyük harflerle). Bunun altýna makam adý, küçük harflerle yazýlýr, gerekirse kýsaltma kullanýlabilir.

MEKTUP PLANI

Sesleniþ, Tarih

(Giriþ)……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
(Geliþme) ……………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..

(Sonuç)…………………………………………………………………………………………
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..
…………………………………………………………………………………………………..

Adres
Ýmza
Adý Soyadý

Giriþte, mektubun yazýlma nedeni açýklanýr.
Geliþmede, duygu ve düþünceler anlatýlýr.
Sonuçta, iyi dilekler belirtilir.

Dilekçe
Dilekçe, bir isteði bildirmek, bir þikâyeti duyurmak veya herhangi bir konuda bilgi vermek amacýyla resmî veya özel kurumlara/kuruluþlara yazýlan resmî yazýdýr.

Dilekçe, herkesin zaman zaman yazmak zorunda kalabileceði bir mektup türüdür.
Dilekçe yazarken aþaðýdaki hususlara dikkat edilmelidir:
Dilekçe metni genellikle kýsa olur. Ancak bazý özel durumlarda kâðýdýn ön yüzü yeterli olmazsa kâðýdýn arka yüzüne yazýlmaz ikinci bir kâðýt kullanýlýr.
Konular kýsa ve öz olarak belirtilir. Gereksiz ayrýntýlara yer verilmez.
Dilekçe bilgisayarla, daktiloyla veya mavi ya da siyah mürekkepli dolma kalemle yazýlýr. Tükenmez kalemle veya kurþun kalemle dilekçe yazýlmaz.
Dilekçe metni, sayfaya güzel bir kompozisyonla yerleþtirilir (Yukarýda kâðýdýn dörtte biri kadar, sol tarafta en az 3 cm ve sað tarafta 1 cm boþluk býrakýlmalýdýr.).
Anlatýmýn yalýn ve duru olmasýna özen gösterilir.
Dilekçe, hangi kuruma veriliyorsa bu makamýn adý baþa yazýlýr. Kurum adýnýn sað altýna kurumun bulunduðu þehir adý yazýlýr.
Dilekçeye sorunla ilgilenecek kuruma veya makama hitapla baþlanýr. Hitaplar kurumun idari yapýsýna uygun olmalý ve eksiksiz yazýlmalýdýr: Ankara Valiliðine, Açýköðretim Lisesi Müdürlüðüne, Eðitim Teknolojileri Genel Müdürlüðüne gibi.
Daha sonra konunun belirlendiði metin bölümüne geçilir. Bu bir þikâyet dilekçesiyse, þikâyet saðlam kanýtlara dayandýrýlýr. Eðer iþ isteme dilekçesiyse, ögrenim durumu, yaþ, kýsa bir öz geçmiþ, kurumca aranan seçkin nitelikler açýk seçik belirtilir.
Dilekçe bitiminde sað alt köþeye adý ve soyadý yazýlýr, imzalanýr. Tarih, isim ve imzanýn bir satýr üstünde yer alýr.
Sol alt köþeye adres yazýlýdýr.
Dilekçe imzalandýktan sonra sol tarafa açýk adres bildirilir. Dilekçeyle birlikte varsa verilen ekler, adresi yazdýktan sonra ekler baþlýðý altýnda numara verilerek sýralanýr. Evrakýn kaybolmamasý için (varsa) ekler mutlaka belirtilir.
Bir dilekçede sadece bir kiþinin imzasý bulunur ve imzasýz dilekçeler geçersiz sayýlýr.

Örnek Dilekçe
T.C.
MÝLLÝ EÐÝTÝM BAKANLIÐI
EÐÝTÝM TEKNOLOJÝLERÝ GENEL MÜDÜRLÜÐÜ
AÇIK ÖGRETIM LÝSESÝ MÜDÜRLÜÐÜNE

28-29 Ocak 2006 tarihinde yapýlan 2005-2006 eðitim ögretim yýlý birinci dönem sýnavlarý sonunda Açýk Ögretim Lisesinden mezun oldum.
Diplomam düzenlenene kadar, mezun olduðumu gösterir mezuniyet belgesinin tarafýma gönderilmesini arz ederim.

Adres:
Ihlamur Çiçegi Apartmaný 10 Mart 2006
S Blok, 12/4 Kanarya Sokak Ýmza
Batýkent / Ankara Ýbrahim Erdem SAYDIM

Ekler
Nüfus cüzdaný fotokopisi (1 adet),
Ögrenci kimlik kartý fotokopisi (1 adet).

Dil Bilgisi
Ses Düþmesi
Kimi sözcüklerin çekimlenisinde veya türeyiþinde bir sesin düþtüðü görülür.
Örnekler:
çevirilmek - çevrilmek
savurulmak - savrulmak
göðüs - göðsü
boyun - boynu
seyir etmek - seyretmek
kayýp olmak - kaybolmak
emir etmek - emretmek

Kimi birleþik sözcüklerin oluþumunda bir hece veya ses düþmesi meydana gelir.
kahve altý - kahvaltý
sütlü aþ - sütlaç
2.GÜNLÜK (GÜNCE)
1. Tanýmý
Bir kiþinin duygu, düþünce ve gözlemlerini günü gününe yazdýðý yazýlardýr.
2. Özellikleri
Yazýldýðý günün tarihini taþir.
Yazýlanlar inandýrýcý olur.
Anlatýlanlar içtenlikle ifade edilir.
Kiþisel ve özeldir.
Günlüklerde yaþanan ve görülenlerle, yazýda anlatýlanlar arasýnda zaman farký söz konusu deðildir.
Günlükler okuyucu düþünülerek deðil, yazan kiþinin yazmak istedikleriyle meydana gelir.
Dil Bilgisi
Ses Türemesi
Kimi sözcüklerde, sözcük yapým eki alýrken, pekiþtirilirken veya birleþik sözcük oluþturulurken bir ya da birden çok sesin türemesidir

Sesli Türemesine Örnekler:
Fikr-fikir Zikr-zikir Hükm- hüküm
Sessiz Türemesine Örnekler:

Af-affetme red-reddetmek

3. ANI (HATIRA)
1. Tanýmý
Bir yazarýn içinde yaþadýðý ya da tanýk olduðu olaylarý anlattýðý yazý türüne aný (hatýra) denir.
Anýlar genellikle hangi olaylardan yola çikilarak yazýlýr?
Anýlar genellikle onlarý yazan kiþinin de rol aldýðý gerçek olaylara dayalý yazýlardýr. Bu yüzden anlatýmý birinci kiþinin aðzýndan yapýlýr.
2. Özellikleri
Yaþanmýþ olaylarý konu alýr aný yazýlarý. Tarihsel gerçeklerin ögrenilmesine katký yapan anýlar, tarihçilere yol gösterir.
Aný yazýlarý ögretici ve bilgi vericidir.
Aný yazarý, anlattýklarýný kanýtlama, belgelerle ifade etmek zorunda deðildir.
Aný yazarý, gördüklerini ve duyduklarýný aradan uzun yýllar geçtikten sonra yazdýðý için bellek yanýlmalarýný önlemek amacýyla mektuplardan, o dönemle ilgili yazýlardan ve görgü tanýklarýndan yararlanabilir.
Niçin tanýnmýþ kiþilerin yazdýðý anýlar önemli sayýlýr?
Tanýnmýþ sanat, düþünce, bilim, spor ve siyaset adamlarýnýn anýlarý onlarýn yaþamlarýný ve dönemlerini aydýnlatmasý yönünden oldukça önemli belgelerdir. Anýlar siyasi, edebî, askerî ve sosyal içerik taþiyabilir.
Anýnýn kesiþtiði baþka yazý türleri de vardýr. Bunlar günlük, otobiyografi, gezi yazýsý gibi yazýlardýr.
Günlük ile aný arasýndaki fark nedir?
Günlük günü gününe yazýlýr. Aný ise geçmiþe yöneliktir, olaylar yaþandýktan sonra kaleme alýnýr. Günlüklerde öznellik aðýr basar.
Dil Bilgisi
Ses Benzeþmesi (Sert Sessizlerin Benzeþmesi)
Dilimizdeki; c,d,g ünsüzleriyle baþlayan eklerin sert ünsüzlerle (f,s,t,k,ç,þ,p,h) biten sözcüklere eklendiklerinde; ç,t,k ünsüzlerine dönüþmesidir.
Yanlýþ - Doðru
sýnýf-da - sýnýf-ta
tarih-den - tarih-ten
çiçek-ci - çiçek-çi
kes-gin - kes-kin
kaç-dý - kaç-tý
dolap-dan - dolaptan
Birleþik sözcüklerde bu kuralýn aranmamasý gerekir.
Örnekler: Akdeniz-üçgen-akciðer
4. BÝYOGRAFÝ (HAYAT HÝKÂYESÝ), OTOBÝYOGRAFÝ
1. Tanýmý
Sanatta, edebiyatta, bilimde, politikada veya baþka alanlarda tanýnmýþ kiþilerin yaþamlarýný anlatan yazý türüne biyografi (hayat hikâyesi) denir.
Biyografi daha çok kimler hakkýnda kaleme alýnýr?
Biyografi, yaþamlarýyla okurlarýn ilgisini çekebilecek kiþiler hakkýnda kaleme alýnýr daha çok.
Biyografi yazan, anlatacaðý kiþiyi bütün yönleriyle tanýtmalýdýr.
Biyografinin tarihe, edebiyata ve eleþtiriye büyük katkýlarý vardýr.
Otobiyografi ile monografi arasýnda fark var mýdýr?
Bir kimsenin yaþam öyküsünü kendisinin yazmasýyla oluþan eserlere otobiyografi denir.
Bilimsel bir konuyu veya bir kimsenin yaþamýný, kiþiliðini, eserlerini ayrýntýlý olarak inceleyen eserlere monografi denir.
2. Özellikleri
Biyografi yazma, çok ayrýntýlý bir ön çalismayi gerektirir. Hayat hikâyesi yazýlacak kiþinin mektuplarýndan, günlüklerinden, anýlarýndan, yakýnlarýndaki insanlarýn izlenimlerinden yararlanýlýr.
Biyografi yazýlarý, öyküleyici anlatýmla yazýlýr.
Biyografisi yazýlan kiþinin;
Doðum tarihi ve yeri,
Çocuklugu,
Ögrenimi,
Ailesi ve yetiþmesi,
Meslek yaþamý,
Yetiþmesinde etkili olan kiþi ve olaylar,
Kiþiliði ve karakteri,
Çevresinde býraktýðý izlenimler,
Hizmetleri,
Eserleri,
Kendinden sonraki kiþilere etkileri vb. üzerinde ayrýntýlý durulmasý gerekir.
Biyografi yazýlýrken aþaðýdaki kaynaklardan yararlanýlýr:
Biyografisi yazýlacak kiþinin eserleri, röportajlarý, söyleþileri vb.
Hakkýndaki yazýlar, hatýralar, kitaplar vb.
Ansiklopediler, Ýnternet'in ilgili siteleri, diðer biyografiler
Kiþinin yaþayan yakýnlarý, arkadaþlarý ve meslektaþlarý
Belgeler ve fotoðraflar vb.
Dünyada biyografinin ilk büyük yazarý, eski Yunan edebiyatçýsý Plutarkhos (Pulutarkos)'tur.
Edebiyatýmýzda biyografilere eskiden tercüme-i hâl denirdi. Klâsik (Divan) edebiyattaki þairlerin yaþamlarýný anlatan tezkireler de biyografi örnekleri arasýnda sayýlýr.

Dil Bilgisi
Ünsüz Yumuþamasý (Sert Sessizlerin Yumuþamasý)
Bir sözcük "p, ç, t, k" harflerinden biri ile bitiyorsa ünlü ile baþlayan bir ek aldýðýnda bu harflerin yumuþayarak "b, c, d, g" harflerine dönüþtüðünü hatýrlayýnýz.
Örnekler:
Ocak- ocaðý
Yurt- yurdum
Sevinç- sevinci
dolap- dolab
sokak- sokaðý

p, ç, t, k harfleriyle biten her sözcük, ünlü ile baþlayan bir ek aldýðýnda b, c, d, g harflerine dönüþmez.
Örnekler:
Suç-suçu
dost-dostu
sat- satýlmak
yak- yakýcý
geç-geçer
5. GEZÝ YAZISI (SEYAHATNAME)
1. Tanýmý
Bir kiþinin gezip gördüðü yerlerden edindiði izlenimleri, bilgileri aktardýðý yazýlara gezi yazýsý denir.
Eskiden geziye çikmayi uðraþ edinmiþ kimselere gezgin (seyyah), gezi yazýlarýna da seyahatname adý verilirdi.
Gezi yazýlarýnda amaç; yurt içinde ya da yurt dýþýnda gezilip görülen yerlere iliþkin bilgi vermek, o yerlerin güzelliklerini, görülmeye deðer yanlarýný, insanlarýn yaþayýþ biçimlerini tanýtmaktýr. Gezi yazýlarýný okuyan kimseler anlatýlan yerler hakkýnda bilgi sahibi olur.
Gezi yazýlarý; tarih, coðrafya, toplum bilimi, hukuk, folklor için de bilgi kaynaðýdýr. Ünlü gezginlerin seyahatnameleri, insanlar ve ülkeler hakkýnda önemli bilgiler verirler.
2. Özellikleri
Gezi yazýlarý, insanoðlunun yaþadýðý yerlerin dýþýndaki yerleri görme merakýndan doðmuþtur.
Gezi yazýlarýnda anlatýlanlar hayal ürünü deðil, gerçektir. Gezilip görülen yerler gerçekte olduðu gibi anlatýlýr.
Yabancý terimler ve kavramlar açýklanarak akýcý, anlaþilýr bir dil kullanýlmalýdýr. Okuyucunun kolay bilgi edinmesi için karþilaþtýrmalar yapýlýr.
Gezi yazýsýnda, okuyucu için sýradan olanlarýn ilgi çekici olanlara yer verilmelidir. Gezi yazýsý kaleme alacak olan kiþinin halkýn yaþayýþýný, gelenek ve göreneklerini, doða güzelliklerini, anlatabilmesi için çok iyi gözlem yapmasý gerekir.
Yazarýn seçiciliði önemlidir.
Görülen yerin kültür, tabiat zenginlikleri, tarihî özellikleri ve yaþama biçimi hakkýnda okuyucuya bilgi verilir.Gezi yazýlarýnda tanýmlama, betimleme ve açýklamadan yararlanýlýr.
Dil Bilgisi
Ses Daralmasý
"a,e" ile biten bir fiilin (eylem) sonuna -yor eki geldiðinde "a,e" harfleri daralýp "ý, i, u, ü" harflerine dönüþür. Bu olaya ses daralmasý denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnekler:

Yanlýþ
Doðru

gelme-yor
gelmiyor

seve-yor
seviyor

yazma-yor
yazmýyor

gülme-yor
gülmüyor

bulma-yor
bulmuyor

söyle-yor
söylüyor

6. SOHBET (SÖYLEÞI)
1. Tanýmý
Konuþup, görüþme anlamýna gelir. Makale planýyla, bir söyleþi havasý içinde
yazarýn kiþisel görüþ ve düþüncelerini anlattýðý yazýlara sohbet (söyleþi) denir.
2. Özellikleri
Bir kimse ile konuþur gibi yazýlýr.
Anlatým, samimî konuþma þeklinde olur.
Günlük sanat olaylarýný ve genel konularý ele alýr.
Yazarýn nükteleri ve içtenliði anlatýlanlarý çekici hâle getirir.
Dil Bilgisi
Ek Olan "-ki" ve Baðlaç Olan "ki"nin Yazýmý
Ek olan "-ki"nin sözcüðe birleþik yazýlýp ünlü uyumlarý kurallarýna uymadýðýný; baðlaç olan "ki"nin sözcük olduðu için ayrý yazýldýðýný hatýrlayýnýz.
Örnekler:
Ýçindeki kývýlcýmýn farkýna vardý.
Sokaktaki adamda kendini gördü.
Benim basketbol topum bahçede, seninki nerede?
Bana bunlarý söylemek istedi ki kendini tutamadý. O kadar ki anlatmakla bitiremez. Senin söylediklerini o fark edemez ki.
"dünkü, bugünkü" sözcüklerinin dýþýnda -ki eki ünlü uyumlarýna uymaz.
"sokaktaki" sözcüðünde olduðu gibi.
"hâlbuki, sanki, mademki" gibi birkaç örnekte "ki" baðlacý sözcüðe birleþik yazýlýr.
Ek Olan "-de" ve Baðlaç Olan "de"nin Yazýmý
Ek olan "-de"nin sözcüðe birleþik yazýldýðýný; baðlaç olan "de"nin sözcük olduðu için ayrý yazýldýðýný hatýrlayýnýz.
Örnekler:
Kalbimde yas var dese de yüzü hep gülüyor, kimseyi inandýramýyordu.
Yaðmurda ýslandýk.
Ayakta durmak ona zor geldi.
Sizin de bizim gibi düþündüðünüzü sanýyordum. Söylediði sözlere de þaþirdý, yaptýðý hareketlere de. Gidip de dönmemek var, gelip de görmemek var.
"-de" baðlacý ünsüz benzeþmesi kuralýna uyar "-te, -ta" þeklinde kullanýlýr.
"Ayakta" sözcüðünde olduðu gibi. Baðlaç olan "de" için böyle bir durum söz konusu deðildir. Her zaman "de, da" olarak kullanýlýr.
Soru Edatý "mi"nin Yazýmý
Soru edatý olan "mi" kendisinden önce gelen sözcükten ayrý yazýlýr. Çünkü cümlede baðýmsýz bir sözcük olarak deðerlendirilir. Kendisinden sonra gelen eklerle de birleþik yazýlýr.
Örnekler:
Konuþsaydý onu anlar mýydým?
Böyle mi esecekti son günümde bu rüzgâr?
Söyledikleri yalan mý?
7. HABER YAZILARI
1. Tanýmý
Toplumda veya tabiatta meydana gelen çesitli olay, durum ve görünümle ilgili bilgi ve duyurulara haber denir. Bu haberlerin halka duyurulmasý amacýyla hazýrlanan yazýlara da haber yazýlarý denir.
Haber kaynaklarý üçe ayrýlýr:
Resmî haberler : En etkili kiþilerden ögrenilir.
Özel haberler : Halk arasýndaki olaylarýn halk tarafýndan muhabirlere bildirilmesiyle elde edilir.
Ajans haberleri : Dünya olaylarýný toplayýp her yana bildiren kurumlarýn verdikleri haberlerdir.
Haber yazýlarý konularýna göre;
Siyasal haber yazýlarý,
Sanatla ilgili haberler yazýlarý,
Ekonomiyle ilgili haber yazýlarý,
Bilimsel ve teknik haber yazýlarý,
Sosyal haber yazýlarý,
Spor haber yazýlarý olmak üzere gruplandýrýlabilir.
2. Özellikleri
Haber yazýlarýnýn günlük ve önemli olmasý gerekir.
Haberler doðru olmalýdýr.
Kolay anlaþilýr; akýcý, açýk ve duru olmalýdýr.
Haber yazýlarý toplumun büyük bir kýsmýný ilgilendirmelidir.
Yazan kiþi anlattýklarý karþisýnda tarafsýz kalmalý, yorumdan kaçýnmalýdýr.
Yanlýþ anlaþilmalara yer verecek cümlelerden kaçýnýlmalýdýr.
Anlatýlanlar ilgi çekici olmalýdýr.

5N 1K (ne, niçin, nasýl, nerede, ne zaman, kim) ifadesi haber yazýlarý oluþturmada önemlidir. Haber yazýlarý, 5N lK'da yer alan sorulara verilen cevaplarla geniþler.
Dil Bilgisi
Noktalama Ýþaretleri
Nokta (.)
a. Cümle sonunda yer alýr.
Teslime'nin Ýbrahim Erdem'i sevdiðini biliyorum.
b. Kýsaltmalarda kullanýlýr.
vb. , T.C. , Prof. Dr.
TBMM, TDK, MEB, AB, TÜBÝTAK gibi kýsaltmalarda nokta iþareti kullanýlmaz.
c. Sayýlarda sýrayý belirtir.
I. Dünya Savaþi, IV. Murat, 10. ögrenci
d. Tarih yazýmýnda kullanýlýr.
10.03.2005
Virgül (,)
a. Eþ görevli sözcük, sözcük gruplarý ve cümleleri birbirinden ayýrmak için kullanýlýr.
Matematik, fen, fizik, biyoloji gibi sayýsal derslere ilgi duydu.
b. Cümle içindeki ara sözleri ve ara cümleleri ayýrmak için kullanýlýr.
Beklenmedik bir anda, bunu bilmeliydik, çikip geldi.
c. Hitap sözcüðünden sonra kullanýlýr.
Sevgili dostum, yine kalbini kýrdým deðil mi?
d. "evet, hayýr, yok" gibi sözcüklerden sonra kullanýlýr.
Evet, bu sözleri duymak beni gerçekten mutlu etti.
e. Cümlede özellikle vurgulanmasý gereken sözcükten sonra kullanýlýr.
Cem, Semih'e bu sözleri söylemiþ olamaz.

Noktalý Virgül (
a. Baðlý cümleleri ayýrmak için kullanýlýr.
Kitaplar kýsa sürede okunur; raflara yerleþtirilir.
b. Virgülle sýralanmýþ gruplarý ayýrmak için kullanýlýr.
Yaban, Çalikusu, Ateþten Gömlek roman; Yüz Aký, Diyet hikâye; Hemþirem Ýçin þiirdir.
c. "ama, fakat" gibi iki cümleyi birbirine baðlayan edatlardan önce kullanýlýr.
Bugün Ankara'ya yaðmur yaðmýþ; ama biz görmedik.
Ýki Nokta (
a. Örneklerden önce kullanýlýr.
Kiþi zamirleri þunlardýr: ben, sen, o, biz, siz, onlar.
b. Açýklamasý yapýlacak cümlenin sonunda kullanýlýr.
Mutluluklarýný gölgeleyen bir þey vardý: Ayrýlýk.
c. Konuþma metinlerinde konuþan kiþilerden sonra kullanýlýr.
Babam:
Hoþ geldiniz. Mustafa:
Teþekkür ederim.
Örnekler ve açýklamalar dýþýnda iki nokta iþaretinden sonra büyük harfle baþlanýr.

Üç Nokta (...)
a. Bitmemiþ, yarým kalmýþ cümlenin sonunda kullanýlýr.
Ümit Can'ýn da söyleyecek sözleri vardý ki...
b. Söylenmek istenmeyen söz yerine kullanýlýr.
Sonunda G... ile görüþüp bir yarýþma düzenlenmesine karar verildi.
c. Alýntýlarda atlanan yerleri göstermek için kullanýlýr.
“…
kitaplarýný masanýn üzerine býrakýp pencerenin yanýnda duran sandalyeyi getirdi. Yavaþça oturup kimseye selam vermedi."
Soru Ýþareti (?)
a. Soru anlamý taþiyan cümlelerden sonra kullanýlýr.
Bu sorunun cevabýný biliyor musunuz?
b. Cümle içerisinde bilinmeyin bir ifade, yer, tarih vb. için kullanýlýr.
Muhsin Efendi, 1412 - ? yýllarý arasýnda Horasan'da yaþadý.

Ünlem Ýþareti (!)
a. Heyecan ifade eden (sevinç, korku, hayret, acý vb.) sözcük ve cümlelerden sonra
kullanýlýr.
"Ýmdat!" diye bir ses iþitti.
b. Ýfadeye alay anlamý katmak için kullanýlýr.
Bu yýl çok ders çalisacak (!) Derslerinin hepsinden yüksek notlar alacakmýþ (!)
c. Hitaplarda kullanýlýr.
Ey Türk Gençliði!
Týrnak Ýþareti (" ")
a. Baþkasýna ait aktarýlan sözler týrnak iþareti içerisinde gösterilir.
"Sen dinlenmeden iyileþemezsin." dedi.
b. Cümlede vurgulanmak istenen söz veya söz gruplarý týrnak iþareti içerisinde gösterilir.
Bu sorunu çözmek için "Açýk Ögretim Lisesi Müdürlüðüne" bir dilekçe yazýnýz.
Kesme Ýþareti (,)
a. Özel isimlere gelen çekim eklerinden önce kullanýlýr.
Aydýn'ýn mezuniyet törenine gidemedik.
b. Kýsaltmalara getirilen ekleri ayýrmak için kullanýlýr.
AB'ye uyum süreci uzun zaman alacak.
c. Sayýlardan sonra gelen ekleri ayýrmak için kullanýlýr.
Okula 12'nci ögrenci olarak kaydoldum.
Özel isimlerden sonra gelen yapým eklerinden önce kesme iþareti kullanýlmaz.
Ýstanbullu örneginde olduðu gibi.
Konuþma Çizgisi (-)
Konuþma cümlelerinden önce kullanýlýr. Küçük kýz elini uzattý:
Haydi tut.
Neden?
Barýþmak için.
Birleþtirme Çizgisi (-)
Cümle içerisindeki ara söz veya cümleleri ayýrmak için kullanýlýr.
Görenler hayret ederdi. Arabasýna kimse eski diyemezdi. Bu araba - dede yadigârý -onunla bütünleþmiþti.

8. FIKRA
1. Tanýmý
a. Gazetelerde; güncel, önemli, özelligi olan konularý belgelendirme gereði duymadan dþisel bir görüþ olarak açýklayan kýsa yazýlardýr.
b. Bir tür küçük hikâyedir. Olaya dayalý bir anlatýmý vardýr. Hayattan alýnan gülünç olaylar ile soyut konular iþlenir. Olaylar bizi güldürürken eðitir. Ýnsanlar arasýndaki çatismalar konu edilir.
.2. Özellikleri
Her konuda fýkra yazýlabilir.
Güncel, siyasal, toplumsal sorunlarla ilgili yazýlardýr. Siyasal ve toplumsal olaylar anlatýlýrken belgelere, kanýtlara, aþirý ayrýntýya yer verilmez.
Geniþ kitleyi ilgilendiren günlük olaylardan seçilmiþ farklý konular ele alýnýr.
Düþünce aðýrlýklýdýr.
Ýddialý ve ispatlayýcý yönü çok yoktur.
Fýkra yazarý, geniþ kitlelere seslendiði için dili kolay anlaþilýr, açýk ve durudur.

Dil Bilgisi
Anlam Kaymasý
Sözcüðün eski anlamýný kaybederek yeni bir anlam kazanmasýna anlam kaymasý denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnek:
"ucuz" sözcüðü eskiden "deðersiz, kolay" anlamýna gelen bir sözcükken zamanla anlam kaymasýna uðramýþ ve bugünkü anlamýný kazanmýþtýr.

Anlam Geniþlemesi
Bir sözcüðün ifade ettiði anlamýn dýþýna çikarak kapsamýnýn geniþlemesine anlam geniþlemesi denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnek:
"ödül" sözcüðü dar anlamda yalnýzca güreþte baþarýlý olanlara verileni karþilarken zamanla bütün baþarýlý durumlar için verileni karþilamak için kullanýlan bir sözcük olmuþtur.
Anlam Daralmasý
Bir sözcüðün pek çok anlamý varken bu anlamlardan bazýlarýný zamanla kaybetmesine anlam daralmasý denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnek:
"oðul" sözcüðü eskiden çocuklar için kullanýlan bir söz iken zamanla yalnýzca erkek çocuklari için kullanýlan bir sözcük hâline gelmiþtir. Artýk kýz çocuklar için " o ðul" sözcüðü kullanýlmamaktadýr. Sözcük bu anlamýný kaybetmiþ ve anlam daralmasýna uðramýþtýr.

9. DENEME
1. Tanýmý
Bir yazarýn özgürce seçtiði herhangi bir konu üzerinde kesin yargýlara varmadan, kiþisel görüþ ve düþüncelerini serbestçe anlattýðý yazýlara deneme denir.
Kendisinden önce benzeri yazýlar yazýlmýþ olmakla birlikte 16. yüzyýlda deneme kavramýný ilk kez kullanan Fransýz yazarý Montaigne (Monteyn)'dir. Denemeler adýný verdiði yazýlarý, bir edebiyat türünün adý olmakla kalmamýþ, benzerlerinin de yazýlmasýna yol açmýþtýr.
Denemenin Amacý;
Okuyucuyu düþünmeye yöneltmek,
Hayatýn gerçeklerini ortaya koymak,
Kültür alanýndaki deðiþme ve geliþmeleri fark ettirmek,
Birey-toplum iliþkisini dile getirmek vb.
Konularýna ve Yazýlýþ Amaçlarýna Göre Denemeler;
Klasik deneme,
Edebî deneme,
Felsefî deneme,
Eleþtirel deneme olmak üzere gruplandýrýlýr.

2. Özellikleri
Denemede konu özgürce seçilir.
Ýnsaný ve toplumu ilgilendiren her þey (yaþama, ölüm, aþk, sanat, felsefe, din, ahlâk, töre, bilim, siyaset vb.) denemenin konusu olabilir.
Deneme yazarý kendisiyle konuþur gibi yazar.
Dili doðru ve güzel kullanýr.
Düþünce ufku geniþ ve kendine özgü bilgi birikimine sahiptir.
Kendi duygularýnýn dýþýnda baþkalarýnýn düþüncelerine de saygý duyar.
Denemeci ele aldýðý konuyu içtenlikle anlatýr.
Denemeci, bayaðý bir anlatýma inmeden terim ve felsefi kavramlarýn aðýrlýðýndan uzak bir üslubu tercih eder.
Denemeci, denemenin sonunda kesin bir yargýya, bir sonuca varmak amacýnda deðildir.
Deneme, herhangi bir konuda düþündürücü, ögretici, inandýrýcý ve ufuk açýcýdýr.
Deneme rahat okunan bir düþünce yazýsýdýr.
Denemecinin öne sürülen her düþünce ya da savý doðrulama, kanýtlama gibi bir kaygýsý yoktur. Deneme, makale ve eleþtiriden bu yönüyle ayrýlýr.
Deneme yazarý birçok kaynaktan beslenir: Felsefî, sosyolojik, tarihî tema ve olaylarýn yanýnda bilimsel veriler ve ünlü kiþilerin özdeyisleri olabilir. Yine de denemeci seçtiði konuyu farklý bir yaklaþimla iþler.
Deneme türünün en eski örneklerini "deneme" terimi daha kullanýlmadan önce Eski Yunan ve Latin edebiyatlarýnda görmekteyiz: Bunlar; Epiktetos'un (Epiktetos) S ohbetler, Eflâtun'un (Eflâtun) Kimi Diyaloglar, Cicero'nun (Çiçero) Kimi Eserleri'dir.

Deneme türünün tarihsel geliþimi nasýl olmuþtur?
Deneme türü özellikle Aydýnlanma Çaginda (Rönesans) önemli bir geliþme göstermiþ, daha sonra özellikle Romantizm akýmýndan (19. yüzyýl) bu yana yaygýnlaþarak çagdas edebiyatýn en önemli türlerinden biri hâline gelmiþtir.

Fransýz edebiyatýnda bu türün kurucusu olan Montaigne, Ýngiliz edebiyatýnda Bacon (Beykýn) önemli deneme yazarlarýdýr.

Deneme türüne özellikle Cumhuriyet Döneminde yakýn ilgi gösterilmiþtir.
.
Dil Bilgisi
Eþ Anlamlý Sözcükler
Yazýlýþlarý farklý anlamlarý ayný olan sözcüklere eþ anlamlý sözcükler denildiðini hatýrlayýnýz.
Üzüntü- keder- dert
Beyaz- ak
Eþ anlamlý sözcükler her zaman birbirlerinin yerine kullanýlmaz.
Örnekler:
"baþina dert açmak" deyiminde "baþ" sözcüðünün yerine eþ anlamlýsý olan "kafa" sözcüðünü kullanarak "kafasýna dert açmak" þeklinde olamaz.
"kara günler" yerine "siyah günler" denilemez. Eþ Sesli Sözcükler
Yazýlýþlarý ayný anlamlarý farklý olan sözcüklere eþ sesli sözcükler denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnekler:
Bir salkým üzüm için Minnet etmem asmaya Ben o yârdan vazgeçmem Götürseler asmaya
(asma: üzüm çubugu; asma: asýlma eylemi) Karþit (Zýt) Anlamlý Sözcükler

Anlam bakýmýndan birbirine karþit olan sözcüklere zýt anlamlý sözcükler denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnekler:
Az-çok ince-kalýn uzun-kýsa aydýnlýk-karanlýk sessizlik-gürültü

10. MAKALE
1. Tanýmý
Bir konuda bilgi verirken veya bir gerçeði savunurken, türlü kanýtlardan faydalanan, bunlarý bilimsel biçimde inceleyen gazete ve dergi yazýlarýna makale denir.
Gazetenin ilk sayfasýnýn ilk sütununda çikan makaleye baþmakale; yazarýna da baþyazar adý verilir.

Baþmakalede, gazetenin tutumuna uygun fikirlerle günlük genel olaylar yer alýr.
2. Özellikleri
Makalenin amacý, toplumu ilgilendiren bir düþünceyi geniþ halk kitlelerine yaymaktýr.
Makaleler, bilgi vermeye ve fikirleri açýklayýp kanýtlamaya çalisan yazýlardýr.
Temel ögesi düþüncedir.
Bir fikri açýklayýp kanýtlayarak zihinlere aþilamak için yazýlýr.

Makaleler her konuda yazýlabilir (edebiyat ve sanat, sosyal, siyasal, askerlik, din ve ahlâk, týp ve saðlýk, spor, kültür, tarih vb.).
Makale türü, edebiyatýmýza Tanzimat Döneminde gazete ile birlikte Batý'dan giren bir türdür. Düþünce yazýlarý içinde en aðýrbaþlý ve en zor olan tür makaledir. Makalenin amacý bilgi vermektir ama bu bilgi ansiklopedik bilgilerden çok farklýdýr. Ansiklopedik bilgide, tanýtma, açýklama, sýralama ve kendiliðinden kesinleþmiþ olma özellikleri vardýr. Oysa makalede kiþilik sezinleten bir anlatým, bir yorum ve inandýrma eðilimi, bir amaç vardýr.
Bilim ve kültür alanýnda yazýlan makaleler, sýnýrlý bir kültür kesimine ulaþmayý amaçladýðýndan bu makalelerde daha bilimsel bir dil kullanýlýr.
Gazete ve dergilerdeki makalelerse, geniþ halk kitlelerine ulaþmayý amaçladýðýndan yazar, dilini daha açýk, daha popüler ve daha anlaþilýr bir düzeyde tutar, özel terimler kullanmaktan kaçýnýr.
Makale yazarý;
Kendi alanýnda geniþ ve köklü bilgiye sahip olmalý,
Sorunlara tarafsýz bir gözle bakmalý,
Dili iyi kullanmalý,
Genel kültürü geniþ olmalýdýr.

Deneme ile makale arasýnda ne fark vardýr?
Denemelerde kiþisel düþünce yer alýr. Söylenenlerin kanýtlanmasýna ihtiyaç duyulmaz. Denemelerde ele alýnan konular, kesin sonuçlara baðlanmaz. Makalelerde ise bilgi vermek, bir fikri açýklamak ön plandadýr. Düþünce yönü aðýr basar; kanýtlamaya ve açýklamaya dayanýr. Kesin bir sonuca ulaþmak hedeflenir.

Dil Bilgisi
Sözcük Gruplarý
Deyimler
Genellikle gerçek anlamlarýný kaybederek yeni anlam oluþturan kalýplaþmýþ söz öbeklerine deyim denildiðini hatýrlayýnýz.

Aklýna düþmek Baðrýna taþ basmak Ayaklarý yerden kesilmek Ýðne atsan yere düþmemek Kaçmaktan kovalamaya vakti olmamak

Ýkilemeler
Anlatýmý daha güçlü ifade edebilmek için bir sözcüðün ya aynýsýný, ya yakýn anlamlýsýný, ya karþit anlamlýsýný tekrar kullanarak oluþturulan söz öbegine ikileme denildiðini hatýrlayýnýz.
Örnekler:
Beyaz beyaz tomurcuk Yalan yanlýþ konuþmalar Ýyi kötü günler

Biri anlamlý biri anlamsýz iki sözcüðün de ikileme oluþturabileceðini unutmayýnýz.
Örnekler:
Yýrtýk pýrtýk elbise Çarpik çurpuk bacak

Tamlamalar
Ýsim tamlamalarý ve sýfat tamlamalarý da sözcük gruplarý içerisinde yer almaktadýr.
Gülün rengi solmuþ. (Belirtili isim tamlamasý)
Evin içini çocuk sesleri doldurdu. (Belirtisiz isim tamlamasý)
Köye asfalt yol yapýldý. (Takýsýz isim tamlamasý)
Bilgisayarýn klavyesinin tuþlarýný temizledim. (Zincirleme isim tamlamasý)
Keskin sirke küpüne zarar. (Sýfat tamlamasý)
Edat Grubu
Edatlarla (için, ile, gibi, beri, üzere vb.) kurulan sözcük gruplarýný örneklerle hatýrlayýnýz.
Bu kitap, çocuklara göre deðil. Onun kadar dürüst bir insan görmedim. Sabahtan beri ders çalisiyor. Bu mektup senin için yazýldý.
Ünlem Grubu
Ünlemlerle (ay, ey, eyvah, oh vb.) oluþan sözcük gruplarýdýr. Örnekler:
Vay be! Bu sözleri o mu söyledi? Ey güzel Ýstanbul!

Unvan Grubu
Akrabalýk sözcükleri ve bir kiþinin unvanýný bildiren sözcüklerle kurulan söz öbekleridir.
Sorunuza Hasan Bey cevap verecek.
Pakize Teyze, Didim'e tatile gitti.
Erzurumlu Emrah'ýn bir þiiri okundu.
Çolak Salih neden çolak olduðunu anlatmak istemedi.
Unvan olan sözcük, bir kiþinin mesleði, nereli olduðu, rütbesi veya kiþiliði ile ilgili bir sözcük olabilir.