English Lesson-�ngilizce Ders

Dikkat Chat Kutusu Siteden Kald�r�lm��t�r. Sohbet etmek i�in buray� t�klay�n

Sayfada Arama yap

11. s�n�f fizik konu anlat�m�, Roketlerin Yap�s�, Tarih�esi ve �al��ma Prensipleri, roketlerin temeli, Momentumun Korunumu form�l�, ��z�ml� sorular, roketlerle ilgili fizik form�lleri, Belirli �tici Kuvvet, Sabit �vmeli Roket, Roket Verimlili�i

7/11/2009 � Kategori: Diger

Roketlerin Yap�s�, Tarihçesi ve Çal��ma Prensipleri

1.ÖZET
Bu çal��mada, roketlerin tarihçesi, roketlerin hareket denklemleri, roketlerin yak�tlar� ve motorlar�, roket tipleri ve özellikleri, ses roketi ve son olarak roketlerle ilgili çe�itli haberler yer almaktad�r. Roketler 13. yüzy�ldan itibaren günümüze kadar büyük ilerlemeler kaydetmi� ve geli�mi�tir. Bu sayede uzay� ke�fetmek mümkün olmaktad�r. Roketlerin hareketini anlayabilmek için Fizi�i iyi bilmek gerekir. Fizikteki itme-momentum-hareket-enerjinin korunumu yasalar� bize bu hareketi kolay bir �ekilde anlama imkân� sa�lar. Bu çal��mada Birle�ik Devletler ile Rus roketleri ele al�nm��t�r. Birle�ik Devletler ve Avrupa roketleri ile Rus roketlerinin uzunluk, çap, a��rl�k ve itme gibi özellikleri çizelgeler halinde gösterilmi�tir. Ses roketleri ara�t�rmac�lara oldukça yard�mc� olur. Birçok ses roketi uzay, mühendislik, …vb. bilimlerde teknolojik yenilik için test zemini sa�lar. Son olarak �u söylenebilir ki çe�itli ülkeler roket konusunda her geçen gün ilerlemeler kaydetmekte ve bunun sonucunda da bilimde yeni ufuklar açmaktad�rlar.

2. G�R��
Bir roket verilen bir yönde, yüksek h�zda küçük bir k�sm�n� f�rlatan, kendi kendine yeten bir araçt�r ve pratik bir h�zla kalan kütleyi ivmelendirebilen bir itme reaksiyonu üretir. Di�er dünyalara yolculuk fikri günümüzden çok öncedir. Çok eskilerde, ikinci yüzy�lda Yunan bilim adam� Samosata’l� Lucian bir hikâye kaleme ald�. Hikâyede bir grup denizci Cebelitar�k Bo�az�’ndan geçerken büyük bir deniz hortumuna yakaland� ve Ay’a f�rlat�ld�. Johannes Kepler bir bilim-kurgu yazd�. Kepler’in kahraman� kötü ruhlar taraf�ndan Ay’a gönderildi. 1865 y�l�nda Jules Verne klasik hikâyesini yay�nlad�. Bu hikâyede yolcular bir mermi içine yerle�tirildi ve güçlü bir silahla namludan Ay’a do�ru ate�lendi. Uzay uçu�u hakk�ndaki ilk do�ru bilimsel fikirler Rusyal� Konstantin Eduardouich Tsiolkovskii taraf�ndan 1902 y�l�nda bir dergide yay�nland�. Tsiolkovskii, s�radan uçma makinelerinin havas�z uzayda çal��mayaca��n� fakat roketlerin çal��abilece�ini biliyordu. Çünkü Isaac Newton’un tepki kanuna göre bu fikre sahipti. Her etki, e�it ve z�t bir tepkiye yol aç�yordu. Örnek olarak, �ngiltere’de gece Guy Fawkes’den f�rlat�lan s�radan ate�lemeli bir roketin gönderildi�i dü�ünülsün. Roket, içi barut dolu ****kli bir tüp içerir. Fitil yak�l�p hemen çekildi�inde toz yanmaya ba�lar; s�cak gaz üretilir, egzoz ç�kar, böylece tüpe z�t yönde bir etki uygulan�r. Gaz akt�kça roket uçmaya devam eder. Uzay�n ke�fedilmesinde roketin evrimi büyük rol oynar. Uzay�n ke�fi di�er yollardan (rasathaneler ve radyo uydular�) yap�lm��sa da günümüz için roketler uzay�n, “bu yeni okyanusun” krall��n� sürdürmektedir. Roketler, Kozmik okyanusta s�n�rlar�n y�k�lmas�n� sa�lam��t�r. Böylece yaln�zca uzay�n yabanc� denizlerinin haritas� elde edilmez. Ayn� zamanda uzayda varolu� duygusu da geli�tirilir.

3. TAR�HÇE
Roketler konusunda ilk bilgi T***n- King ku�atmas�n�n gerçekle�ti�i 13. yüzy�la aittir. Uzay uçu�u hakk�ndaki ilk do�ru bilimsel fikirler ise Rusyal� Konstantin Eduardouich Tsiolkovskii taraf�ndan ortaya at�lm��t�r. Tsiolkovskii, roketlerde kat� yak�tlar�n zay�f ve güvensiz oldu�unu belirtmi�tir ve s�v� yak�tl� roket motorunu planlam��t�r. Tsiolkovskii pratik yapan bir bilim adam� de�ildi ve ilk s�v� yak�tl� roket 1926’ ya kadar ate�lenemedi. Amerikal� bir mühendis olan Robert Hutching Goddard, Tsiolkovskii’ nin çal��malar� hakk�nda bilgisi olmadan yeterli özellikte bir roket yapm��t�r. Bu, onlarca metre uçabilen, saatte 100 km’ nin alt�nda bir zirve h�z� olan (96,540 km /saat) bir roketti ve günümüz roketlerinin de atas�yd�. Bundan birkaç y�l sonra içinde **rnher Von Braun’ un da bulundu�u bir Alman çal��ma grubu, Berlin’in d��nda bir roket uçurma alan� kurarak ilk deneylere ba�lam��t�r. Nazi Hükümeti daha sonra bu olaya el koymu� ve roket ile ilgili çal��anlar� Peenemünde’ ye transfer etmi�tir. Buras� Balt�k’ ta bir adayd� ve burada askeri silah üretimi yap�lmakta idi. Yap�lan çal��malar sonucunda ilk “V2” roketi elde edildi. �kinci Dünya Sava��’n�n sonlar�nda (1944-1945), “V2” roketleri �ngiltere’yi bombalamak amac�yla kullan�lm��t�r. Daha sonra Von Braun ve Peenemünde’ de bulunan birçok bilim adam� Amerika’ya gitmi� ve Amerika Birle�ik Devletleri’nin ilk yapay uydusu olan “Explorer 1” in 1958 y�l�nda f�rlat�lmas�nda görev alm��t�r. Bundan sonra Rusya da “Uzay Ça��” na giri� yapt� ve 4 Ekim 1957’de ilk insan yap�m� uydu olan “Sputnik 1” i uzaya gönderdi. Bu, küçük bir radyo al�c�s� ta��yordu ve yeni bir ça��n ba�lang�c� olarak kabul edildi. Roketler konusunda gözle görülür geli�meler 1957 y�l�ndan sonra meydana gelmi�tir. Yapay uydular ve uzay istasyonlar� Dünya’n�n yörüngesine oturtulmu�tur. �nsanlar Ay’ a ula�m��t�r. �nsans�z uzay araçlar� Pluto’dan itibaren bütün gezegenlere gönderilmi�tir. Mars ve Venüs gezegenlerinin yüzeyleri incelenmi�tir. 16. yüzy�lda Johann Schmidlap, küçük roketleri büyük roketlerin üzerine ekleyerek ilk çok katl� roketleri olu�turmu�tur. Büyük roketin yak�t� tükendi�inde roket a�a��ya dü�er ve ikinci roket ate�lenir. Schmidlap taraf�ndan kullan�lan roketler a�amal� roketler olarak adland�r�l�r. Günümüzde bu yöntem ile in�a edilmi� roketler sayesinde, uzaya ula�man�n d��nda Ay’a ve di�er gezegenlere ula�makta mümkün olmaktad�r.

4. ROKETLER�N TEMEL�

4.1. Kütle
Kütle, roketin performans�n� etkileyen önemli bir faktördür. Roket uçu�unun temel prensibi olarak, bir roketin yerden ayr�labilmesi için, motorunun roketin toplam kütlesinden daha fazla itme gücü üretmesi gerekir. �deal bir roket kütlesi için toplam kütlenin %91’i yak�t, %3’ü tanklar, motorlar, yüzgeçler vb. ve %6’s� di�er gezegen veya Ay’a seyahat için uydular, astronotlar veya uzay araçlar� olabilir. Bir roket tasar�m�n�n verimlili�i kütle kesri (MF) ile ifade edilir ve roket yak�t�n�n kütlesinin, roketin toplam kütlesine bölümü olarak a�a��daki �ekilde verilir;

Yukar�da verilen ifade kullan�larak ideal bir roket için bu de�erin 0,91 olmas� gerekir. Kütle kesri formülünden %1,0’lik bir de�erin mükemmel bir oran oldu�u dü�ünülebilir, fakat yak�t miktar� kar��s�nda önemsiz olarak görülür. MF ne kadar artarsa roketin ta��yabilece�i yük azal�r. 0,91’lik bir MF, yük ta��ma kapasitesi ve menzil aras�nda iyi bir dengedir. Uzay ta��tlar� yakla��k olarak 0,82 MF oran�na sahiptirler. Uzaya uzay gemisi ta��yabilecek büyük roketler ciddi a��rl�k problemlerine sahiptirler. Uzayda uygun yörünge h�z�na ula�mak için büyük miktarda yak�ta ihtiyaç duyulur. Bu yüzden yak�t tanklar�n�n, motorlar�n ve ilgili donan�mlar�n büyüklü�ü artar. Bir noktaya kadar büyük roketler küçük roketlerden daha fazla yük ta��yabilir. Fakat roket çok büyük oldu�unda a��rl�� artar ve kütle kesri, olmas� mümkün olmayan bir rakama dü�er. 16. yüzy�lda havai fi�ek yap�mc�s� Johann Schmidlap, küçük roketleri büyük roketlerin üzerine ekleyerek a��rl�k problemine bir çözüm getirmi�tir.

4.2. Momentumun Korunumu
Roket hareketinin temel ifadesi tek bir parçadan, parçalar sistemine do�ru Newton’un birinci kanununun geni� bir yaz�l�m� ile ifade edilir. Di� kuvvetlerin varl��nda momentum korunur.

O=mV+meVe (4.2.1)

mV = -me Ve (4.2.2)

Burada;
m= Roket kütlesi
V= Roket yak�t�n�n yanmas� sonucunda kütle merkezine göre roketin kazand�� h�z

me= Roket yak�t�n�n kütlesi
Ve= Roketin egzozundan ç�kan art�k yak�t�n kütle merkezine göre h�z�

(4.2.2) e�itli�i Newton’un üçüncü kanunu olan etki ve tepki kanunudur.

m ve me’nin her ikisi skaler büyüklük oldu�u için V ve Ve z�t yönlü ve ayn� do�rultu boyunca olmal�d�r.
Böylece;
V=iv
Ve=-ive ( 4.2.3)

ve (4.2.2) e�itli�i �öyle yaz�labilir:
mv=meve (4.2.4)

(4.2.4) e�itli�indeki terimler skaler büyüklük olarak ifade edilir.

4.3. Rokette �tme
Genel olarak bir rokette yak�t, toplam roket kütlesinin yakla��k bir oran�n� olu�turur. Kimyasal bir rokette ise roket kütlesinin tamam� yak�tt�r. Belirli bir t zaman�nda roket V h�z� ile bir referans noktas�na göre hareket etsin. Bu durumda momentumu:
Pt=mV (4.3.1)

Fakat dm = -dme (4.3.4) olur.
Sonuçta,

Örnek Problem: 103kg’ lik bir roket hareket sahas�na dü�ey olarak yerle�tiriliyor. Yak�t 2kg/sn h�z�nda azal�yor. Roketin yükselmeye ba�lad�� andaki Ve’ nin kritik de�erini bulunuz.

Çözüm:
Kritik Ve’ de itme yerçekiminin d�� kuvvetine e�ittir ve ta��t�n üzerindeki net ivme s�f�rd�r. Sonuç olarak (4.3.7) e�itli�i kullan�larak;

4.4. Belirli �tici Kuvvet
Rokete göre ve h�z�nda, bir δt aral��nda roketten ç�kar�lan δme kütlesindeki art�� taraf�ndan üretilen itme ele al�ns�n

Roket bu aral�kta bir itici kuvvet alacakt�r.

�tici kuvvet ç�kar�lan kütleye bölünürse;
elde edilir.

Bu ifade bir roketin yak�t performans�n�n direk bir ölçümüdür. Belirli itici kuvvet terimi, ç�kar�lan roket yak�t�n�n a��rl�� ba��na dü�en itici kuvvet için al�n�r.

(4.4.4) e�itli�i, birim zamanda üretilen itmenin ç�kar�lan a��rl��a oran�d�r. �tme ve a��rl�k özde� birimlerde ise Isp, Newton/Newton/sn, yani saniye biriminde olur. Dolay�s�yla zaman birimine sahiptir. Sonuç olarak �öyle söylenebilir: Bir yak�t�n Isp de�erinin 500sn olmas�, üretilen itmenin 1 saniye içinde ç�kar�lan gaz�n a��rl��n�n 500 kat� olmas� demektir. Bu büyük itmeyi üretmek için ve büyük olmal�d�r.

ve=Ispge=(500sn)9,8 (10-3) km/sn2= 4,9 km/sn

Roketin tüm performans� ya itmenin a��rl��a oran� ile Fitme/mege ya da toplam itici kuvvetin ilk a��rl��a oran� ile;

ölçülür.
4.5 Roket E�itli�i

(4.3.7) e�itli�i a�a��daki gibi yaz�labilir:

Burada (4.3.4) e�itli�i de kullan�labilir. D�� kuvvetin sadece yer çekimi oldu�u kabul edilsin. Böylece, F=mg (4.5.2) olur ve moment için aerodinamik sürüklenme göz ard� edilir. Daha sonra a�a��daki e�itlik bulunur:

Sabit bir yerçekimi alan�na kar��n dü�ey f�rlatmada (4.2.3) e�itli�i kullan�ld��nda �u ifade yaz�labilir: g=-ig (4.5.4) Buradan;

Roket e�itli�i;

elde edilir. Yerçekimini ve aerodinamik sürüklenmeyi içeren bütün d�� kuvvetlerin olmamas� halinde yanma h�z�

ile verilir.
Örnek Problem: Dü�ey olarak f�rlat�lan bir roket, saniyede ilk roket kütlesinin 0,005’ine e�it oranda bir kütle ç�kar�yor. E�er ve=5 km/sn ise 10 sn sonra roketin h�z�n� ve yüksekli�ini bulunuz. Aerodinamik sürüklenmeyi göz ard� ediniz.

Çözüm:

4.6. Sabit �vmeli Roket
Hayvansal organizmalar�n üzerinde meydana gelen bozucu etkiler, roket ivmelerine do�al bir s�n�r olu�turur. �vme mümkün oldu�u kadar sabit olmal�d�r. Fakat itmeyi sabit tutmaktansa, ilk dü�ük seviyeden roket kütlesinin bo�alt�ld�� kritik yüksek seviyeye kadar de�i�en ivmeye de izin verilmelidir. Roketin dünyadan dü�ey olarak f�rlat�ld�� dü�ünülürse a�a��daki e�itlik elde edilir:

veya

�ntegral al�n�rsa;

veya

Aerodinamik Sürüklenme

(4.5.5) e�itli�ine ihtiyaç duyan atmosferik sürüklenme kuvveti �öyle ifade edilir:

Burada vbo, yanma zaman� olan t süresinde, dü�ey bir f�rlatma da hesaplanan, aerodinamik sürüklenmedeki as�l yanma h�z�d�r. Dü�eyden farkl� bir f�rlatma yönü için, gSinβ ifadesi (4.5.5) denklemindeki g’de yerine konur. Burada β yataydan yörünge yapan aç�d�r. (4.7.1) denklemini yakla��k olarak çözmek için baz� bilgilere ihtiyaç vard�r. �lk olarak ta��t�n konumu ve zaman�n bir fonksiyonu olarak h�z� hakk�nda birinci derecede bilgi elde edebilmek amac�yla vakum yörüngesi hesaplan�r. Buradan de�erler farkl� zamanlarda FDiçin yerle�tirilir.

(FD: Sürüklenme kuvveti, Sp: Yak�t tank�n�n taban alan�, CD: Yak�t�n yo�unlu�u)

Yak�tta k�sa yanma süreleri için, sürüklenme faktörünün vbo’�n üzerindeki etkisi fazla de�ildir. Buna ra�men yanmadan sonra yörünge ve h�z, sürüklenme kayb�ndan a��r� derecede etkilenecektir.

4.8 Roket Verimlili�i
Bir roketin verimlili�i, roketin üzerine yap�lan i� olarak tan�mlan�r. Bu da uygulanan itme sonucu olu�an i�in toplam yay�lan enerjiye oran�d�r. E, yak�t�n belirli enerji içeri�i olsun. Daha sonra bir αE miktar� roket motoru vas�tas�yla kinetik enerjiye dönü�ür:

itmenin büyüklü�ü a�a��daki ifadeye e�ittir:

Bir δr mesafesi için itme taraf�ndan roketin üzerine yap�lan i�:

olur. E�er roket uygulanan itme yönünde hareketli ise yap�lan i� maksimumdur. Yay�lan toplam enerji;

ifadesine e�ittir. (4.8.3) ve (4.8.4) denklemleri birbirine oranlan�r ve δme ihmal edilirse roket verimlili�i için bir e�itlik elde edilir:

Burada önemli olan üretilen itmedir, üretimin verimlili�i de�ildir.
Rokete verilen enerjinin, birim yak�t kütlesine oran�;

�eklinde gösterilir.

4.9 Bir Roket Jetinin Güç Da��l�m�

Jetin içindeki kütle art�� dikkate al�nd��nda kinetik enerji;

Bir δt zaman�nda kütle ç�kar�l�rsa jetteki güç:

olarak bulunur. E�er Fitme cinsinden yaz�lmak istenirse;

denklemi yaz�labilir.

4.10 Yak�t Kütlesinin Seçimi
Kimyasal bir roket için mümkün olan en hafif yak�t ara�t�r�l�r. �yonik roket için ise sadece a��r parçac�klar ele al�n�r. Bunlar c�va iyonlar� veya a��r organik moleküllerdir. Farkl� yakla��mlar�n sebebini anlamak zor de�ildir. Kimyasal roket motorundaki as�l problem, yak�t�n her gram� için mümkün oldu�u kadar fazla itme kazanmas�d�r. m ve m’ kütlelerine sahip iki molekül tipi bir roket bölmesinin içinde enerjiye dönü�sün. Bu iki molekül tipinin ortalama enerjilerinin e�it oldu�u dikkate al�nd��nda:

elde edilir. Burada, m’=km (4.10.2) dir ve k çok büyük bir say�d�r.(4.10.1) e�itli�inden a�a��daki ifade bulunur: v’=v/k1/2(4.10.3) A��r molekülün momentumu: m’v'=(km) (v/k1/2)= k1/2mv (4.10.4) olur. Yani hafif molekülün momentumunun k1/2’sidir. Bununla birlikte yak�t�n birim kütlesi ba��na kazan�lan itme, k/k1/2=k1/2faktörü ile hafif molekülleri tercih eder. �yonik rokette önceden de belirtildi�i gibi a��r parçac�klar ele al�n�r. Burada a��r moleküller dü�ük h�zlara ivmelendirilir. (4.9.3) denklemi kullan�larak;

yaz�l�r. Bundan yararlanarak itmede bir kazanç sa�lanmaks�z�n yak�t kütlesi daha h�zl� tüketilir.

4.11 Radyoaktif Geri Tepme �tici Kuvveti

Radyoaktivitenin bulundu�u y�llarda ve özellikle 1940’larda çok miktarda radyoaktif madde üretiliyordu. Dolay�s�yla yüzeyi radyoaktif madde ile kaplanan bir roketin ileri itilme olas�l�� hakk�nda çe�itli dü�ünceler ortaya at�ld�. Rokette yüzeye do�ru hareketli parçac�klar içeri do�ru so�uruldu�unda, z�t olarak hareketli parçac�klar momentum ta��r. Aktivite bitene kadar sürekli bir itme rokete verilir.

4.12 Kademeli Roketler
Y�llarca önce en iyi kimyasal yak�t�n plastik tanklarda depolanaca��, en hafif a��rl�ktaki motora sahip bir roketin içine yerle�tirilece�i ve en uygun �artlar alt�nda ate�lenece�i dü�ünülüyordu. Henüz bir roketin Dünyadan kurtulmas� için gerekli h�z sa�lanamam��t�. Daha sonra bu probleme bir çözüm bulunmu�tur.

24 �ubat 1949 y�l�nda kademe prensibi gösterildi. Bu tarihte bir “Wac Corporal” roketi bir “V2” roketi ile desteklendi. Bu roket 6,5 dakikada 242 millik (yakla��k 387km) bir yüksekli�e ula�m��t�r. Kademe prensibi a�a��daki �ekil yard�m� ile aç�klanabilir.

�ekil 4.12.1 Üç kademeli roket. Bir m0kademesinin yüklü kütlesi, mλ yük, ms yap� (ölü a��rl�k) ve mp yak�t kütlelerini içerir. �ekilden de görülece�i gibi üç roketin her biri önceki kademesinde yüklü olsun. Üçüncü roketin son kademedeki h�z� :

olur. E�er her bir kademe için harcanan h�z ayn� ise ;

elde edilir. Sonuç olarak bir etkili kütle oran� tan�mlan�r;

Yük λ, yap� (ölü a��rl�k) s ve yak�t p oldu�una göre;

Burada �unlar yaz�lmal�d�r;

Böylece etkili kütle oran� a�a��daki gibi olur:

Burada ε yararl� bir roket terimi olan yap� faktörüdür. �hmal edilebilir küçüklükteki yap� faktörü için: (ε 0):

e�itli�i bulunur. Burada tank veya di�er ölü a��rl�klar�n olmad�� varsay�l�r.

4.13 Radyasyon Bas�nc� Taraf�ndan Meydana Gelen �tici Kuvvet
Garwin ve arkada�lar�, güne� ��n�n radyasyon bas�nc�n�n uzay arac�n� ilerletmek için kullan�labilmesi konusunu ortaya atm��lard�r. Bir radyant ak�s�na ba�l� bas�nç ile so�urulmu� bir yüzey bulunabilir:

prad= (φ / c) so�urulma (4.13.1)
E�er radyasyon tamamen so�urulursa bu e�itlik yaz�l�r. Burada φ radyant ak�s�d�r (Birim zamanda birim alanda ta��nan enerjide). c ise ��k h�z�d�r. E�er yüzey toplam olarak yans�t�yorsa geri tepme fotonlar�, bas�nc�n iki kat�na ç�kmas�na neden olur. prad= ( 2φ / c) yans�tma (4.13.2) Örnek problem:

Bir alümine plastik yelken (10-4gm/cm2degerinde) Dünya’n�n yörüngesi yak�n�nda Güne�’e bak�yor. Yerçekimi etkileri yok say�l�rsa ivmesi ne olur? Çözüm: Radyasyon bas�nc�:

�vme:

olarak bulunur. Bir yelken bir ta��t� d��taki bir yörüngeden içteki bir gezegenin yörüngesine do�ru ilerletebilir.
�ekil 4.13.1 (a) Dünyadan sonraki gezegene ve (b) Dünyadan önceki gezegene yolculuk için bir yelkenin yerle�tirilmesi.

�ekil 4.13.2 Yans�t�c� bir yüzeyin geri tepmesi. Dü�en ve yans�yan ��nlardan meydana gelen sonuç kuvveti

2Fincosγ de�erindedir ve yüzeyle normal yapacak �ekildedir. E�er yans�ma mükemmel kabul edilirse; Fin = Fre (4.13.3)

ve sonuç kuvvetinin de�eri:

elde edilir. Yans�yan yüzeyin üzerindeki kuvvet:

Bu ifade radyasyon bas�nc�n�n terimi olarak yaz�l�rsa; Fs=pradScos2γ (4.13.6) olur. Burada S yüzey alan�d�r. Dünya’n�n yörüngesindeki r yar�çapl� radyasyon bas�nc� e�er p0ise, Güne�’ten herhangi bir r mesafesinde bir yelkenin üzerindeki kuvvet a�a��daki gibidir:

Bu kuvvet radyal ve aç�sal bile�kelere ayr�l�r:

E�er ise, aç�sal bile�ke veya sürüklenme kuvvetinin oldukça üstün oldu�u görülür. Aç�sal bile�ke, yelkeni 90 derece döndürerek hareket yönünde bir itme gibi davran�r ve radyal bile�enin yard�m� sayesinde yelkenin d�� gezegene do�ru helis yapmas�na neden olur.

5. ROKET YAKITLARI ve MOTORLARI

5.1. Kat� Yak�tlar ve S�v� Yak�tlar
Günümüzde ço�u roket kat� veya s�v� yak�t ile çal��r. Yak�t�n yanmas� için bir oksitleyici yani oksijen olmal�d�r. Jet uçaklar çevredeki havadan motorlar� içerisine oksijen çekerler. Roketler jet uçaklar�n sahip oldu�u lükse sahip de�ildir. Onlar oksijeni, hiç havan�n olmad�� uzaya kendileri ile birlikte ta��mal�d�r. Dokunuldu�unda kuru olan roket kat� yak�tlar�, kimyasal içeri�inde yak�t ve oksitleyiciyi birle�mi� olarak içerir. Genellikle yak�t, hidrojen bile�ikleri, karbon ve oksijen bile�iklerinden olu�an oksitleyici kar��md�r.

Bir kat� yak�tl� roket en basit motor �ekline sahiptir. Bu, bir a��zl�k, bir kasa, kaplama, yak�t ve bir tutu�turucu içerir. Motor kasas�, içi kaplama ile astarlanm�� nispeten ince bir metaldir. Yak�t, kaplaman�n iç taraf�nda bulunmaktad�r.

Baz� kat� yak�tl� roket motorlar�, içinden yak�t�n geçti�i bir iç bo�lu�a sahiptir. Yak�t�n yanma i�lemi bir noktadan ba�lar ve kademeli olarak devam eder. Bütün durumlarda yaln�zca yak�t�n yüzeyi yanar. Bununla birlikte daha büyük itme sa�lamak için iç bo�luk kullan�l�r. Bu, yak�t�n mevcut yanma yüzeyini artt�r�r. Yak�t büyük bir h�zla yanar. Yüksek h�zda kütle a��zl�k bölümünden d��ar� gönderilir.

Kat� yak�tlar� tutu�turmak için birçok tutu�turucu çe�idi kullan�l�r. Günümüzde emniyetli ve güvenilir tutu�turma �ekillerinden biri elektrik kullanmakt�r. Elektrik ak�m� uzak bir mesafeden tel içerisinden geçer ve roket içerisindeki özel bir teli �st�r. Tel yak�tla temas etti�inde yak�t�n s�cakl��n� yanman�n gerçekle�ece�i noktaya kadar yükseltir. Di�er tutu�turucular s�cak tel tertibatlar�ndan daha geli�mi�tir. Baz�lar� önce tutu�an daha sonra yak�t� tutu�turan bir kimyasal yap� ile kapl�d�r. Kat� yak�tl� bir motorda a��zl�k, roketin alt�ndan genle�en s�cak gaz�n ç�kmas�na izin veren bir aç�kl�kt�r. A��zl��n dar k�sm� bo�azd�r. A��zl��n amac�, roketi terk eden gazlar�n h�z�n� artt�rmakt�r ve bo�az bunu maksimuma ç�kar�r. Roketin içerisinde oldu�u gibi, s�cak gazlardan a��zl�k k�sm�n� korumak için kaplama yani yal�t�m gerekir. Yal�t�m�n küçük parçalar� çok s�cakt�r ve a��zl�ktan d��ar� ç�kar. Küçük parçalar d��ar�ya ç�karken s�cakl�k da birlikte d��ar� ta��n�r.

Roket motorlar�n�n temel çe�itlerinden birisi de s�v� yak�tlar�n kullan�ld�� motorlard�r. S�v� yak�tlar motor içerisine pompalanabilir veya bas�nçla beslenebilir. Bu, çok daha karma��k bir motordur. S�v� yak�tlar ayr� depolama tanklar�na sahiptir. Bunlardan biri yak�t ve di�eri ise oksitleyici içindir.

Bir s�v� yak�tl� roketin yak�t� genellikle gaz ya�� veya s�v� hidrojendir. Oksitleyici ise genellikle s�v� oksijendir. Bunlar yanma odas� olarak adland�r�lan bir bo�luk içerisinde birle�tirilir. Yanma odas�, yak�tlar�n yand��, yüksek s�cakl�k ve bas�nc�n olu�tu�u bir bölümdür. Odan�n çat�s� üzerindeki küçük enjektörler ayn� anda yak�tlar� püskürtür ve kar��t�r�r. Çünkü oda yüksek bas�nç alt�nda çal��r ve yak�tlar�n bas�nçla itilmesi gerekir.

Her roket için, özellikle s�v� yak�tl� roketler için, a��rl�k önemli bir faktördür. Genel olarak roket, ne kadar a��rsa yerden havalanmak için o kadar itmeye ihtiyaç duyar. Pompalar ve yak�t hatlar� nedeniyle s�v� yak�tl� motorlar kat� yak�tl� motorlardan daha a��rd�r.

S�v� yak�tl� motorlar�n a��rl��n� azaltman�n iyi bir yolu, a��zl�k ç�k��n�n ç�k�� hunisini hafif a��rl�kl� metallerden yapmakt�r. Bununla birlikte huni içerisinden geçen son derece s�cak ve h�zl� hareket eden gazlar ince metali eritir. Bu yüzden bir so�utma sistemi gerekir. S�v� yak�tl� motorlarda, küçük s�cakl�ktaki s�v� hidrojeni kullanan yüksek verimli ve karma��k bir so�utma sistemi yer al�r. Hidrojen –253 °C s�cakl��a so�utuldu�unda s�v� hale gelir. Burada ç�k�� hunisinin duvarlar�nda bulunan küçük tüpler göze çarpar. Tüplerdeki hidrojen meydana gelen fazla �s�y� emer ve duvarlar�n erimesini önler.

5.2. Motor �tme Kontrolü
Bir motorun itmesinin kontrol edilmesi oldukça önemlidir. Çok k�sa veya çok uzun zaman aral��nda itme, bir uydunun yanl�� yörüngeye oturmas�na neden olur. Bu durum uydunun, yararl� olmayacak kadar uza�a gitmesine veya Dünya’ya geri dönmesine yol açar. Roketin idare sistemindeki bir bilgisayar, motorun uygun �ekilde çal��mas�n� ya da durmas�n� ve itmenin gerekti�i zaman� belirler. S�v� yak�tl� motorlar bu i�lemi, yanma odas�na yak�t ak��n� ba�latma veya durdurma esas�na dayanarak gerçekle�tirir. Geli�mi� uçu�larda ( örne�in Ay’a gitmek gibi ) motorlar çe�itli zamanlarda çal��r ve durur. Baz� s�v� yak�tl� motorlar yanma odas�na giren yak�t miktar�n� ayarlayarak motor itme oran�n� düzenler. Kat� yak�tl� roketler s�v� yak�tl� roketler kadar kolay kontrol edilemez. Burada yanmaya ba�lad�ktan sonra yak�t, bitinceye kadar yanar. Yanmay� durdurmak veya yava�latmak çok zordur. Baz� kat� yak�tl� motorlar, oda bas�nc�n� bo�altan ve itmeyi sonland�rabilen sistemlere sahiptir.

5.3. Kararl�l�k ve Kontrol Sistemleri
Verimli bir roket motoru yapmak ba�ar�l� bir roketin sadece bir bölümünü olu�turur. Roket, uçu�u s�ras�nda kararl� olmal�d�r. Kararl� bir roket de�i�meyen bir yönde düzgün �ekilde uçar. Karars�z roketler ise istikrars�z bir yönde uçar ve baz� zamanlar sars�l�r. Kararl� bir roket, bir kontrol sistemi biçimini gerektirir. Kontroller aktif ve pasif olmak üzere ikiye ayr�l�r. Burada önemli olan bir roketi neyin kararl� veya karars�z yapt��n� anlamakt�r. Bütün problem boyut, kütle ya da �ekle bakmaks�z�n a��rl�k merkezi (KM) olarak adland�r�lan bir noktaya sahip olmakt�r. A��rl�k merkezi, bir maddenin a��rl��na tam olarak kar��l�k gelen, kusursuz biçimde dengelenmi� yerdir. A��rl�k merkezi etraf�nda karars�z roketin dönmesi nedeniyle roket uçu�unda a��rl�k merkezi önemlidir.

Roketin uçarken dönmesi üç eksen etraf�nda gerçekle�ir. Bu eksenler; yuvarlanma, f�rlatma ve sapma olarak adland�r�l�r. Bu üç eksenin kesi�ti�i nokta a��rl�k merkezini verir. Roketin uç k�s�mlar�nda, f�rlatma ve sapma eksenleri oldukça önemlidir. Çünkü bu iki do�rultudaki herhangi bir oynama roketi rotas�ndan ç�kar�r. Yuvarlanma ekseni ise di�er eksenlere göre daha az önemlidir. Yuvarlanma eksenindeki oynaman�n uçu� yoluna bir etkisi yoktur. Roketin geneli için uçu�ta yuvarlanma hareketi roketin dengelenmesine yard�m eder. F�rlatma ve sapma eksenlerindeki dengesiz hareketler roketin olmas� gereken yörüngesinden ayr�lmas�na neden olur. Dengesiz hareketlenmeyi en aza indirmek veya engellemek için bir kontrol sistemine ihtiyaç duyulur. Roketin içinde a��rl�k merkezinden ba�ka onun uçu�unu etkileyen önemli bir merkez daha vard�r. Bu, bas�nç merkezidir. Bas�nç merkezi hava hareket eden roketten geçti�inde olu�ur. Roketin d�� yüzeyine sürtünen hava ak�m� roketin üç ekseninden biri etraf�nda hareketlenmenin ba�lamas�na yol açar. Roketlerdeki kontrol aktif veya pasiftir. Roketin d�� yüzeyinde bulunan pasif kontrol sistemleri roketin dengede kalmas�n� sa�lar. Uçu�ta dengenin sa�lanmas� için aktif kontroller hareket ettirilir.

5.4. Kat� Yak�tl� Roketler
Kat� bir yak�t, oksitleyici madde ve yanan maddeden meydana gelir. Bu yak�t kat� fazdad�r ve modelli bir �ekle sahiptir. Yak�t�n yüzey alan�n�n yanmas� itme ile ili�kilidir. Artan bir yüzey alan� itmeyi artt�r�r. Fakat artan yüzey alan� yüksek h�zda yanma ile yak�t�n yanma zaman�n� azalt�r. Roket yak�t�ndaki tanecik için belirli itme hesaba kat�lmal�d�r. E�er bir yak�t yüksek belirli itme ile yüksek yüzey alan�ndaki taneci�e sahip bir rokette yak�t olarak kullan�l�rsa büyük miktarda itme tutu�may� sa�lar. Baruttan daha güçlü yak�tlara dönü�üm, modern kat� yak�tl� roketlerin geli�mesine yol açt�. Kimya bilim dal�n�n ilerlemesiyle bilim adamlar� daha güçlü yak�tlar� ara�t�rd�lar. Baz� yayg�n kat� oksitleyiciler: Amonyum Perklorit (NH4-CIO4) ve Potasyum Nitrat (KNO3) vb. Bunlar baruttaki oksitleme bile�ikleridir. Kompozit, bir yak�t oksitleyicinin ve yak�t�n kar��t�r�lm�� mekanik bir bile�i�idir. Oksitleyiciler kompozit yak�t yapmak için s�kl�kla sentetik kauçuklarla kar��t�r�l�r. Bu sentetik kauçuklar; polisitron, polisülfat ve poliüretandir.

Kat� yak�tl� roketler basit roketlerdir. Bu roketler baz� dezavantajlara sahiptir. Kat� yak�t tutu�turuldu�unda yak�t�n tamam� durmaks�z�n bitinceye kadar yanar. Oldukça dü�ük belirli itme, itmenin büyük de�erleri için kat� yak�tl� roketlerin kullan�m� s�n�rlar.

5.5. S�v� Yak�t Roketleri Nas�l Çal��r?
S�v� yak�tl� roketlerden ilk olarak 1896 y�l�nda Tsiolkovski taraf�ndan yap�lan gezegenler aras� uzay ara�t�rmas�nda söz edilmi�tir. Bu bilim adam�n�n fikri 27 y�l sonra gerçekle�mi�tir. Robert H. Goddard ilk s�v� yak�tl� roketi f�rlatm��t�r. S�v� yak�tl� roketler Rus ve Amerikan uzay araçlar�nda, Energiya SL-17 ve Satürn V roketlerinde kullan�lm��t�r. Bu roketlerin yüksek itme kapasiteleri insanlar� göklere yönlendirmi� ve roket geli�imini h�zland�rm��t�r. S�v� yak�tl� roketler bir yak�t ve bir oksitleyiciden olu�ur. Yak�t ve oksitleyiciyi muhafaza eden iki metal tank vard�r. F�rlatma esnas�nda s�ras�yla iki vana, depolanan s�v�n�n borulara akmas�na izin veren konuma getirilir. E�er vanalar yanma odas�na s�v� yak�t�n kendi a��rl��nca akmas�na izin verecek �ekilde basitçe aç�lm�� ise bir karars�z ak�� h�z� meydana gelir ve bu da zay�f bir itmeye neden olur (Dengesiz itme h�z�na sebep verir). Bu problemin iki çözümü vard�r: (1) Bas�nçl� gaz besleme, (2) Bir turbo pompa ile besleme. Bunlardan basit olan� bas�nçl� gaz besleme sistemine yüksek bas�nçl� bir gaz tank� eklemektir. Buradaki gaz reaktif olmayan (inert) ve hafif bir gazd�r (Örne�in Helyum gibi). Yüksek bas�nç alt�nda gaz bir vana ile depolan�r ve dengelenir. Gaz tank�n�n içerisinde bas�nç dengesi olu�turacak �ekilde gaz akar. Bu i�lemde borular ve yak�t tanklar� önemlidir. Her ne kadar gaz tank� denge bas�nc�na kar�� koyabilirse de borular ve yak�t tanklar� bir yanma ar�zas�na neden olabilir. Bu bas�nc� yenecek yak�t tanklar� kullan�labilir. Fakat bu tanklar�n kütlesi a��r� derecede fazlad�r. Sonuç olarak vana, yak�t tanklar� ile birlikte sabit bas�nc� muhafaza edebilecek bir ak�� kontrol eder. Yak�t yüzeyinin üzerine uygulanan sabit kuvvet (bas�nç), yanma odas�n�n içine do�ru itilen sabit bir ak��la sa�lan�r. Gaz depo tank�ndan ç�kan bu ak��, yak�t�n yak�t tank�ndan ç�kmas�na neden olur. Yak�t ak��n�n yüksek bir oranda olmas� için sistemin ba�lang�çtaki bas�nc�n� artt�rmak gerekir. S�kça tercih edilen ikinci bir çözüm turbo pompad�r.

Turbo pompa fonksiyon olarak düzenli bir pompa ile ayn�d�r ve gaz bas�nçl� sistemde gaz� yanma bölümünün içine do�ru ivmelendirir. Burada pompay� çal��t�racak bir enerjiye ihtiyaç vard�r. Bu enerji büyük yak�t tanklar�na depolanm��t�r. Depolanm�� kimyasal enerjiyi pompa enerjisine dönü�türmek için küçük bir roket motoru eklenir. Bu küçük motor tipik olarak as�l yak�tla ayni yak�tlar� kullan�r, fakat boyutlar� küçük oldu�undan dolay� küçük bir itme üretimi sa�lar. Bu motordaki itme bir türbine yollan�r. Bulunan bir pervane türbinin h�zl� �ekilde dönmesini sa�lar. Turbo pompay� çal��t�rmak amac�yla gerekli olan mekanik enerjiyi elde etmek için, bu i�lem kimyasal enerjiyi mekanik enerjiye dönü�türür. Yanma odas�na gönderilen yak�tlar olay� karma��k bir hale getirir.

Oksitleyici ve yak�t kar��t�r�l�p yanma odas�nda tutu�turuldu�unda itme meydana gelir. Bu büyük itme roketi yukar� do�ru iter. Yak�t ak�� h�z� ve yanma odas�n�n duvar dayan�m� hesaba kat�larak yanma sisteminde olu�turulan yo�un bas�nç belirlenmelidir. Yak�t ak�� h�z� çok küçük olursa yak�t yanma odas�na girmez. Bir gaz bas�nçl� veya turbo pompal� uygun sistem kullan�larak bu problemden kurtulmak mümkün olur. Kar��la��lan di�er bir problem ise oksitleyici ve yak�t�n yanmas�n�n olu�turdu�u yo�un s�cakl�kt�r. Yak�t�n yanma odas� ve a��zl�k etraf�nda sirkülasyon yap�lmas�yla bu problem çözülür. Yak�tlar son derecede so�uktur ve bunlar yanma odas�n�n s�cak yüzeyi etraf�nda akarken motor s�cakl��n�n bir k�sm�n� so�urup yava�ça buharla��r. Bu buharla�ma üç etkiye neden olur:
(1) Belirtildi�i gibi buharla�ma so�utmas�,
(2) Buharla�an yak�t hacminin artmas�yla toplam bas�nc�n artmas�,
(3) Katalitik etki (Daha fazla reaksiyonel gazlar�n olu�mas� daha verimli yakma sa�lar. Bu da roketin tüm performans�n� artt�r�r). S�v� oksijen en yayg�n kullan�lan oksitleyicidir. S�v� yak�tl� roketlerde kullan�lan di�er oksitleyici kapsam�; Hidrojen Peroksit (%95 H2O2), Nitrik Asit (HNO3) ve s�v� Florür’dür. Modern s�v� yak�tl� roketlerde s�v� Florür çok nadir olarak kullan�l�r. STP (Standart s�cakl�k; 25 °C ve standart bas�nç; 1 Atm veya 760 torr)’de oksijen ve florür gazd�r. Bu fazda yanma olu�abilir.

Ancak oksijen ve florür gaz�n�n oksitleyici tankta depolanan miktar� gerekli itmeyi sa�lamaz. Bundan dolay� bu gazlar� s�v� faza çevirmek için s�cakl�klar� belirgin bir �ekilde dü�ürülür ve böylece oksitleyici olarak kullan�l�r. S�kça kullan�lan s�v� yak�tlar�n kapsam�: s�v� hidrojen, s�v� amonyak (NH3), hidrazin (N2H4) ve kerosin (hidrokarbon) dir. %76 oran�nda oksijen içeren nitrik asit ba�ka bir oksitleyicidir. STP’ de nitrik asit s�v� fazdad�r. Ancak nitrik asitin muhafazas� tehlikelidir. Çünkü onun su ile kar��mas� güçlü bir asit olu�turur ve bir yak�tla yanmas� sonucunda zararl� sonuçlar ortaya ç�kabilir. Bu sebeple nitrik asitin kullan�m� s�n�rland�r�lm��t�r.

5.6. Kullan�lan Baz� Motorlar
ilk Amerikan Ay ara�t�rmas� çal��malar� Cape Canaveral üssünde yo�un bir �ekilde ba�lam��t�r. Sonradan Altair olarak adland�r�lan X-248 fiberglas tabanl� kat� motor, Thor Able f�rlatma ta��t� taraf�ndan ta��nm��t�r. Altair kat� motorlar�n ilkidir ve ortaya ç�kan benzerlerinin en ba�ar�l�s�d�r. Thor Able ta��t�, uydular� s�n�fland�rarak yörüngeye oturtmak için f�rlat�lm��t�r. Kullan�lan di�er bir motor Thiokol’un Star 37 motorudur. �lk Star 37, 1960 y�l�nda Ay ara�t�rmalar�nda yumu�ak ini� sa�lamak için motor h�z kesici ile geli�tirilmi�tir. Hemen sonras�nda askeri hava uydular�n� f�rlatmak amac�yla kullan�lan Thor Burner-2 roketinin üzerinde üst a�ama olarak kullan�lm��t�r. Amerika Birle�ik Devletleri’ne ait askeri radar uydular� kat� motorlar�, daha yüksek yörüngelere nükleer reaktörlerini kayd�rmak için kullanm��t�r. �ngiltere belli say�da kat� motor geli�tirmi�tir ve bir uydu f�rlatm��t�r. Bu f�rlatmada Black Arrow roketi kullan�lm��t�r. Bu roket Waxwing isminde bir kat� motora sahiptir. 1960’lar�n sonunda ve 1970’lerin ba��nda s�v� motorlar ilk Zenit-2 casus uydular�n� yörüngeye yerle�tirmek amac�yla kullan�lm��t�r. BE-3 motoru da eski y�llara ait ilginç motorlardan bir tanesidir.

Çizelge-5.1. S�v� yak�tl� Motorlar

6. BAZI ROKET T�PLER� ve ÖZELL�KLER�

Bu bölümde baz� roket tipleri gösterilecek ve çe�itli ülkelere ait roketlerin özellikleri çizelge halinde verilecektir.

6.1. Birle�ik Devletler Roketleri

6.2. Rus Roketleri

7.ÖZEL BIR ROKET: SES ROKETI
Çevre ara�t�rmalar�n�n yüksek harcamal� olmas� nedeniyle dikkate de�er ke�ifler yapmak için dü�ük fiyatl� yöntemler gerekir. Ara�t�rmac�lar çe�itli metotlar kullan�rlar. Bu ara�t�rmac�lar ses roketlerinden yararlanarak birçok önemli veri elde ederler ve böylece bilimde ilerleme kaydedilir. Birçok ses roketi uzay, atmosfer, yeryüzü ve mühendislik bilimlerinde teknolojik yenilik ve de�i�iklikler için test zemini sa�lar. Ses roketi program� doktora tezlerine yol açan çok say�da proje üretmi�tir.

8. ROKETLERDEN HABERLER
Tokyo,12 Temmuz 2000; Japonya’ya ait H2A roketi test s�ras�nda ba�ar�s�z oldu. Fakat Ulusal Uzay Geli�im Firmas� yak�n bir zamanda roketin f�rlat�lmas�n�n do�ru bir �ekilde yap�laca��n� belirtti.

Tokyo, 24 A�ustos 2000; Tanegashima Uzay Merkezi’nde H2A ana roketinin gelecekteki yeni üretimi için LE7A motorunun 150 saniyelik tutu�ma testi ba�ar�yla sürdürüldü.

Paris, 16 Agustos 2000; 3 ayl�k bir gecikmeden sonra Avrupa yap�m� iki telekomünikasyon uydusu Ariane 4 roketi ile birlikte yörüngelerine f�rlat�ld�.

Evry, 18 Agustos 2000; �ki telekomünikasyon uydusunu ta��yan Ariane 4 roketi Fransa’dan kalkt�. Brasilsat-B4 ve Nilesat-102’yi ta��yan roket uygun bir �ekilde havaland�. F�rlatmadan 25 dakika sonra iki uyduyu yörüngeye b�rakt�. Brasilsat-B4 uydusu 12-13 y�l için Brezilya’da televizyon ve telekomünikasyon servislerini sa�layacakt�r. Nilesat-102 ise Kuzey Afrika ve �ran Körfezi’ndeki ülkelere dijital televizyon programlar� da��tacakt�r.

Moskova, 29 A�ustos 2000; Rusya’ya ait askeri bir ileti�im uydusunu ta��yan roket Kazakistan’daki Baikanur istasyonundan f�rlat�ld�.

9. SONUÇ
Eski zamanlardan beri uzay insanlar�n ilgisini çekmi�tir. Uzay�n bir sonunun olup olmad��, nerelere kadar uzand�� bilim adamlar�n� ilgilendiren bir konu olmakta devam etmi�tir. Roketlerin geli�mesi insanlara uzay�n kap�lar�n� aralay�nca bu konudaki çal��malar büyük bir h�z kazanm��t�r. Roketlerin ileride insanlar� götürece�i yer belli de�ildir. Bu, bilimde gerçekle�en ke�iflere dayanarak roketlerin geli�mesine ba�l�d�r.
Roketler sayesinde insano�lu s�n�rlar� a�arak önemli ad�mlar atm��t�r. Buraya kadar her yönüyle incelenen roketler yenidünyalar�n kap�s�n� aralar ve bilinmeyen pek çok soruya yan�t bulma imkân� sa�lar.

Kaynak: Zamanda yolculuk

Kalici Baglanti Yorum (0) Yorum yaz!

10. s�n�f fizik konu anlat�m�, Do�rusal ve Ba��l Hareket, Y�r�nge nedir, konum nedir, konu ile ilgili ��z�ml� �rnekler, e�im, h�z, ivme nedir, D�zg�n Do�rusal Hareket, H�z – Zaman Grafi�i, BA�IL HAREKET lise 2 fizik konular�

7/11/2009 � Kategori: Diger

Do�rusal ve Ba��l Hareket

Hareket Maddelerin zamanla yer de�i�tirmesine hareket denir. Fakat cisimlerin nereye göre yer de�i�tirdi�i ve nereye göre hareket etti�i belirtilmelidir. Örne�in at üstünde giden bir yolcu ata göre yer de�i�tirmiyor fakat yerde duran sabit bir noktaya göre yer de�i�tiriyordur.

Yörünge nedir
Bir cismin hareketi s�ras�nda izledi�i yolun �ekline yörünge denir. �zlenen yolun �ekli do�rusal ise bu harekete do�rusal hareket denir. Daire ise dairesel hareket denir.

Konum nedir
Bir cismin seçilen bir ba�lang�ç noktas�na olan vektörel uzakl��na konum denir. Bir araç nas�l hareket ederse etsin en son durdu�u noktadaki konumu o noktan�n seçilen ba�lang�ç noktas�na olan vektörel uzakl��d�r. Bir araç dönüp dola��p ilk bulundu�u noktaya gelirse konumu s�f�r olur.
Yer De�i�tirme
Bir cismin iki konumu aras�ndaki vektörel uzakl�kt�r. Ba�ka bir ifadeyle son konum (x2) ile ilk konum
(x1) aras�ndaki vektörel farkt�r ve son konumdan ilk konumun vektörel olarak ç�kar�lmas�yla bulunur. Bu i�lem Dx = x2 – x1 �eklinde gösterilir.P noktas�nda duran bir arac�n konumu + 1500 metredir. K de duran�n konumu ise – 1000 metredir.
N noktas�ndan L noktas�na gelen bir araç
Dx = x2 – x1
Dx = – 500 – (+ 1000) = – 1500 m
(–) yönde 1500 metre yer de�i�tirmi�tir.
E�er ilk konum ba�lang�ç noktas� olursa konum ile yer de�i�tirme e�it olur.
Yatay bir yolda K noktas�ndan harekete geçen araç L M N yolunu izleyerek N de duruyor. Bu araç KN noktalar� aras�nda toplam 70 m yol almas�na ra�men 50 m yer de�i�tirmi�tir.�ekil incelenirse KN aras�ndaki vektörel uzakl�k pisagor ba��nt�s�ndan 50 m olur.
E�im nedir
Hareket konusunun iyi anla��lmas� için e�im kavram�n�n iyi bilinmesi gerekir. Bir do�runun yatayla yapt�� aç�n�n tanjant� o do�runun e�imine e�ittir.
Ayr�ca e�im dikli�in bir ölçüsüdür. Diklik art�yorsa e�im art�yor diklik azal�yorsa e�im azal�yor diklik sabit ise e�im de sabittir.
�ekildeki gibi yatay do�rular�n e�imi s�f�rd�r.
Dü�ey do�rular�n e�imi tan�ms�zd�r. Çünkü tana de�erine göre bir say�n�n s�f�ra oran� tan�ms�zd�r.

Bir parabolün e�iminden bahsedilemez. Ancak parabole te�etler çizilerek te�etin e�imine bak�l�r. �ekildeki parabolün e�imi art�yordur.
Birim çemberdeki sinüs ve cosinüs de�erlerin i�aretinden faydalan�larak e�imin i�areti bulunabilir.
Dü�ey eksene göre sa�a yat�k do�rular�n e�imi pozitif (+) sola yat�k do�rular�n e�imi ise negatif (–) dir.
H�z nedir

Bir cismin birim zamandaki yer de�i�tirme miktar�na h�z denir. H�z v sembolü ile gösterilir ve vektörel bir büyüklüktür. H�z
�eklinde tan�mlan�r.
H�z birimi SI (MKS) birim sisteminde m/s dir. km/saat de h�z birimi olarak kullan�labilir.
H�z vektörel büyüklük oldu�undan h�z�n i�areti hareketin yönünü gösterir. H�z (+) i�aretli ise araç (+) seçilen yönde (–) i�aretli ise (–) seçilen yönde gidiyordur.
[SIZE="4"]Ortalama H�z[/SIZE]

Do�rusal yörüngede hareket eden bir cismin toplam yer de�i�tirmesinin bu yer de�i�tirme süresine oran� ortalama h�za e�ittir. Ortalama h�z
�eklinde tan�mlan�r.
Ani H�z

Hareket eden bir cismin herhangi bir andaki h�z�na ani h�z ya da anl�k h�z denir.
Konum-zaman grafi�indeki herhangi bir anda yörüngeye çizilen te�etin e�imine e�ittir.
�vme nedir
Bir cismin birim zamandaki h�z de�i�imine ivme denir. a sembolü ile gösterilir ve vektörel bir büyüklüktür. Cismin t1 an�ndaki h�z� v1 t2 an�ndaki h�z� v2 ise ivme;
�eklinde ifade edilir. Birimi m/s2 dir.
H�z de�i�imi yoksa yani cismin h�z� zamanla de�i�miyorsa ivme s�f�rd�r. �vmenin olmas� için mutlaka h�z�n de�i�mesi gerekir. Ayr�ca ivme sabit ise h�z her saniye ivme kadar art�yor ya da azal�yordur. �vme s�f�r ise araç ya duruyordur ya da sabit h�zla gidiyordur.
Do�rusal Hareket Çe�itleri

1. Düzgün Do�rusal Hareket
Do�rusal yolda hareket eden bir cisim e�it zaman aral�klar�nda e�it yer de�i�tirmelere sahipse bu harekete düzgün do�rusal hareket sahip oldu�u h�za da sabit h�z denir. Bu hareket tipinde h�z sabittir. Dolay�s�yla ivme s�f�rd�r.
Yukar�daki grafikler pozitif yönde hareket eden araca ait grafiklerdir. v sabit h�z� ile düzgün do�rusal hareket yapan cismin ald�� yol
X= v.t
ba��nt�s� ile bulunur.

2. Düzgün De�i�en Do�rusal Hareket
Do�rusal bir yolda hareket eden arac�n h�z� düzgün de�i�iyorsa bu harekete düzgün de�i�en do�rusal hareket denir. Bu harekette ivme sabit oldu�undan sabit ivmeli harekette denilir. �vmenin sabit olmas� arac�n h�z�n�n her saniye ivme kadar artmas� ya da azalmas� demektir.
a. Düzgün H�zlanan Do�rusal Hareket
Bu hareket tipinde arac�n h�z� her saniye ivme kadar art�yordur. Pozitif yönde düzgün h�zlanan araca ait grafikler a�a��daki gibidir.
2. Düzgün De�i�en Do�rusal Hareket
Do�rusal bir yolda hareket eden arac�n h�z� düzgün de�i�iyorsa bu harekete düzgün de�i�en do�rusal hareket denir. Bu harekette ivme sabit oldu�undan sabit ivmeli harekette denilir. �vmenin sabit olmas� arac�n h�z�n�n her saniye ivme kadar artmas� ya da azalmas� demektir.
a. Düzgün H�zlanan Do�rusal Hareket
Bu hareket tipinde arac�n h�z� her saniye ivme kadar art�yordur. Pozitif yönde düzgün h�zlanan araca ait grafikler a�a��daki gibidir.
Konum – Zaman Grafi�i

* Konum–zaman grafi�inde e�im h�z� verir. E�imin de�i�imi nas�lsa h�z�n de�i�imi de o �ekilde olur. Ayr�ca e�imin i�areti h�z�n i�aretini belirtir.

* E�imin ve h�z�n i�areti hareketin yönünü belirtir. H�z�n i�areti pozitif (+) ise araç (+) yönde negatif ise araç (–) yönde hareket ediyordur.

H�z – Zaman Grafi�i

* H�z–zaman grafi�inin e�imi ivmeyi verir. E�imin de�i�imi ve i�areti ivmenin de�i�imini ve i�aretini verir.
I. aral�kta e�im sabit ve i�areti (+) oldu�undan ivme sabit ve i�areti (+) d�r. Benzer yorumu di�er aral�klar için de söyleyebiliriz.
*
Grafik parçalar� ile zaman ekseni aras�nda kalan alan yer de�i�tirmeyi verir.

* Zaman ekseni üzerinde kalan (+) alan pozitif yöndeki yer de�i�tirmeyi alt�nda kalan (–) alan ise negatif yöndeki yer de�i�tirmeyi verir. Toplam yer de�i�tirme alanlar�n cebirsel toplam�ndan bulunur.
* H�z�n i�aret de�i�tirdi�i yerde araç yön de�i�tiriyordur.

�vme – Zaman Grafi�i�vme-zaman grafiklerinin alt�nda kalan alan h�z de�i�imini verir. Toplam h�z de�i�imi alanlar�n cebirsel toplam�ndan bulunur. Cismin ilk h�z� v0 toplam h�z de�i�imi Dv ise son h�z vS = v0 + Dv e�itli�inden bulunur.

BA�IL HAREKET fizik konusu anlat�m�

Bir cisim sabit bir noktaya göre zamanla yer de�i�tiriyorsa bu cisim hareket ediyor demektir. Cismin hareketi sabit bir yere göre de�ilde ba�ka hareketli bir cisme göre sorulursa durum de�i�ir. Örne�in yan yana giden iki çocuk birbirlerine göre hareket etmezken yerde duran sabit bir noktaya göre hareket ediyorlard�r. Otobüs içinde koltukta oturan bir yolcu otobüse göre hareket etmiyor fakat yere göre ya da ba�ka hareketli bir cisme göre hareket ediyordur.
Buna göre iki cismin birbirlerine göre hareketine ba��l hareket h�zlar�na da ba��l h�z denir.
Ba��l h�zV ba��l = V cisim – V gözlemci ba��nt�s� ile bulunur.
vcisim : Cismin yere göre h�z�d�r.
vgözlemci : Gözlemcinin yere göre h�z�d�r.
Bir arac�n yerdeki sabit noktaya göre h�z�na yere göre h�z denir. H�z vektörel bir büyüklük oldu�undan i�lemler vektör kurallar�na göre yap�lacakt�r. Yukar�daki ba��nt�ya göre cismin h�z� aynen al�n�p gözlemcinin h�z� ters çevrilerek vektörel olarak toplan�r. Bile�ke vektörün büyüklü�ü ba��l h�z�n büyüklü�ünü yönü ise ba��l h�z�n yönünü belirtir.
Tek Do�rultuda Ba��l H�z
Araçlar ayn� do�rultuda hareket ediyorsa
a. Ayn� yönde giden araçlar�n birbirlerine göre ba��l h�zlar�n�n büyüklü�ü iki arac�n h�zlar�n�n fark�na e�ittir. Yön olarak arac�n birine göre (+) ise di�erine göre (–) dir. Yani araçlardan biri di�erini pozitif kabul edilen yönde gitti�ini görüyorsa di�eride onun negatif yönde gitti�ini görür.
b. Z�t yönde giden araçlar�n birbirlerine göre ba��l h�z� h�zlar�n�n topl***** e�ittir. Bundan dolay� kar��l�kl� gelen araçlar birbirinin yan�ndan geçerken çok h�zl� geçiyormu� gibi görünürler.
�ki Boyutta Ba��l H�z
Do�uya do�ru gitmekte olan K arac�n�n sürücüsü kuzeye do�ru giden L arac�n�n gerçek hareket yönünü ve h�z�n� göremez. K nin L yi gördü�ü h�z ba��l h�zd�r. Ba��l h�z
ise vb = vcisim – vgözlemci
ba��nt�s�ndan bulunur.

Örne�in her iki araç v h�z� ile gidiyorsa K nin L ye göre h�z� denildi�inde L gözlemci olur. Gözlenen K cisminin h�z� aynen al�n�r gözlemcinin h�z� ters çevrilerek vektörel olarak toplan�r. H�zlar�n �iddetleri e�it ve aralar�ndaki aç� 90° oldu�undan ba��l h�z ç�kar.
L nin K ye göre h�z� ise
vb = vL – vK den L nin h�z� aynen al�n�r K nin h�z� ters çevrilerek toplan�r. H�z vektörleri aras�ndaki aç� 90° oldu�undan ba��l h�z olur.
Her iki araca göre ba��l h�zlar e�it büyüklükte fakat z�t yönlüdür

Kalici Baglanti Yorum (0) Yorum yaz!

T�rk Halk M�zi�i hakk�nda bilgi, tan�m�, Halk M�zi�inin �zellikleri, T�rk�lerin �zelikleri, Derleme �al��malar�, Ba�lama

3/11/2009 � Kategori: Diger

Türk Halk Müzi�i

Tan�m
Toplumlar�n hayat�ndan kaynaklanan duygu, dü�ünce ve zevklerini i�leyerek dile getiren, ait olduklar� toplumun kültürünü yans�tan sözlü ve sözsüz ezgilerdir.

Riemann'a Göre Halk Müzi�inin Özellikleri

1.Ezgisi ve sözleri kimin taraf�ndan yap�ld�� belli olmayanlar
2.Çe�itli sebeplerden halk taraf�ndan benimsenmi� ve halk �ark�s� ifadesini ta��yanlar
3.Melodik ve armonik bünyesi kolayca anla��lan ve popüler bir eda ta��yan ezgiler

Halk müzi�inin Tan�mlar�
BRENNE'e göre Halk taraf�ndan benimsenen ve kulaktan kula�a verilmek suretiyle yay�lan ezgiler.
PRAT’a göre Köylü ve halk aras�ndan ç�k�p, gelenek haline gelen ezgiler halk türküsüdür.
Sonuçta halk müzi�i anonimdir ve folkloriktir

Kökenleri
Türk halk müzi�inin kökeninde türkü bulunur. Türke özgü anlam�ndad�r.

Türkünün di�er halk �iirlerinden fark� ezgisinden gelir. Bir �iir ezgiyle söylendi�inde türkü haline gelir. Bu yüzden halk aras�nda ezgiyle söylenen bütün halk �iirleri türkü olarak görülmü�tür. Bu durum kesin bir türkü biçimi saptamay� yada biçimden yola ç�karak türküyü öteki türlerden ay�rmay� zorla�t�rmaktad�r.

Türk halk müzi�inin kökleri �amanlara kadar uzan�r. Bu dönemde �iirler �amanl�k motifleri ta��r ve törensel bir yap�lar� vard�r.

�amanlardan günümüze halk ozanlar� kalm��t�r. Türklerin göçlerle yer de�i�tirmeleri ve gittikleri yerlerin kültürleriyle de kar��la�malar� ve bunlardan etkilenmeleri halk müzi�ini yeni boyutlara ta��m��t�r.

Mani, ko�ma, varsa��, semai, destan türkünün temellendi�i halk �iiri türleridir.

Türküler Özeliklerine Göre Üç Grupta Toplan�r

1.Ezgilerine Göre
A) Usullüler Genellikle oyun havalar�d�r Konya’da oturak Urfa’da k�r�k denen ezgiler.
B) Usulsüzler Uzun havalar bu gruba girer Bozlak hoyrat kayaba�� vs

2.Konular�na Göre
��lenen temalar göz önünde tutularak yap�lan türkü s�n�fland�rmalar� s�n�rl� kalmaktad�r.
Ninniler ve çocuk türküleri do�a üzerine türküler a�k türküleri kahramanl�k türküleri askerlik türküleri tören türküleri, i� türküleri, e�k�ya türküleri, ac�kl� olaylar� anlatan türküler, gülünç olaylar� anlatan türküler, kar��l�kl� türküler, oyun türküleri, ölüm türküleri (a��tlar)

3.Yap�lar�na Göre
Türküler 5'liden ba�layarak 16'l�ya kadar hece ölçüsünün her kal�b�nda vard�r. Türkü sözden çok ezgiden etkilenir, yap�s�n� belirleyen de ezgidir. Türkü ezgiye ba�l� olarak biçimlenir.
Türkü hece ölçüsünü kullan�r ama aruzla söylenmi� baz� naz�m biçimleri de ezgilerinden dolay� türkü say�lmaktad�r. Bunlar: divan, kalenderi, satranç....
Türkünün tan�m� Sözlü halk gelene�inden olu�an ça�dan ça�a ve bölgeden bölgeye içerik ve biçim de�i�ikliklerine u�rayan ama kural olarak her zaman bir ezgiye ko�ulmu� olarak söylenen �iirlerdir. Yani türküler anonimdir ve ezgiyle belirlenir.

Türkünün tek kayna�� s�radan insan�n yani halk�n özlemleridir.özlemin kim taraf�ndan duyuldu�u önemli olmad�� için türkü yakan ad�n� vermez verse de dü�er, zamanla halk�n mal� olur. Türkülerde toplumsal yan a��r basar. Halk�n ac�s�, sevgisi, tutkular� ve özlemleri türkülerde yank� bulur.

Derleme Çal��malar�
1960'a kadar
1926 Cumhuriyet döneminde ilk defa Darü l-elhan halk müzi�i derlemelerine ba�lad�.
1927-29 Bu y�llar aras�nda �stanbul Belediye Konservatuar� 850 türkü derledi.
1936 A. Saygun Macar besteci Bartok ile birlikte U.C. Erkin N.K. Akses ve R�za Yalç�n’�n da kat�l�mlar�yla 100’ü a�k�n türkü derlediler. Plak ve ses kayd�yla ar�ivlediler. Bu çal��ma Macaristan’da yay�nland�.
1937 Radyonun kurulmas� H. Müzi�ini canland�rd�
1937-52 Bu y�llar aras�nda Ankara Devlet Konservatuar� 10.000’i a�k�n türkü derledi.
1950'lerin ortalar�nda çal��malar tekdüzele�ti ve otantik ö�eler zay�flad�.

1960’lardan sonra
Ruhi SU çal��malar�yla halk müzi�ine yeni bir yorum getirdi. Türkülerinde geleneksel kayna�a, söyleyi�e ba�l� kalarak bunu �an tekni�iyle kayna�t�rd�, tonlamaya a��rl�k verdi.

Bu dönemin toplumsal geli�melerinden halk ozanlar� da etkilendiler ve geleneksel a��k müzi�inin toplumsal içerikli türküler söylediler. A��k Mahsuni buna bir örnektir. Geleneksel a��k müzi�inin son temsilcisi olarak A��k Veysel gösterilir.

1975’den sonra Zülfü Livaneli’yi görüyoruz. Ba�lama düzeninde ba�ka sazlar�n kullan�m�nda getirdi�i yeni yorumlar ve orkestra sazlar�n�n yan�nda ba�lamay� da çalmas� halk müzi�inde bir zenginle�medir.

Bu geli�melerden etkilenen gençler 1980’den sonra türküleri de�i�ik sazlarla söylemeye ve gruplar kurmaya ba�lad�lar. Yeni Türkü, Ezginin Günlü�ü, Grup Yorum vs....

1990’larda ise halk müzi�inin dinsel olan yan� da ortaya ç�kmaya ba�lad�. Arif Sa�, Musa Ero�lu ve Muhlis Akarsu gibi saz sanatç�lar� ve ozanlar ba�lamay� farkl� bir biçimde çalarak geleneksel alevi müzi�ini tan�tt�lar.

Ba�lama
Halk müzi�inin çal�nmas�nda temel enstrüman ba�lamad�r. Bu aletin 2000 y�ll�k bir geçmi�i vard�r
Kopuz Ba�laman�n ilk �ekline verilen add�r Bugün de Orta Asya topluluklar�nda kullan�lmaktad�r Kopuzu Dede Korkut’un icad etti�i söylenir.

Kopuzun bir velilik ve ululuk simgesi olarak güç verme topluluklar� birle�tirme, kötü ruhlar� kovma iyi ruhlar� ça��rma, tedavi etme, haber ula�t�rma gibi özellikleri vard�r. Kopuz genel bir deneyim olarak birden fazla telli saz türünü kapsamaktad�r. Elle veya yayla çal�n�r. Uzun ve sapl� veya saps�z olan� vard�r. Tekneleri deri ile kapl�d�r. Perdesiz iki veya üç telli, telleri at k�l�, koyun ve kurt ba��rsa��ndan yap�l�r.

Rebetiko'nun Kökenleri
Rebetikonun co�rafi bölgesi modern Yunanistan’d�r. Bunun as�l ta��y�c�lar� özellikle alt tabakadan i�siz güçsüz insanlar ve rebetlerdir.hapishane ve tekkeler ( rebetlerin ha�ha� içtikleri meyhaneler) ana çalg�s� ba�lama ve buzuki olan rebetikolar�n çal�n�p söylendikleri ba�l�ca yerlerdir. Müzikal aç�dan bak�l�rsa bu �ark�lar sanat aç�s�ndan zay�ft�rlar. Sözlerinin ana temas� rebetislerin dar sosyal çevreleriyle s�n�rl� kalm��t�r. Bununla birlikte 19. yy sonunda ba�ka bir müzik türü ortaya ç�kt�. Temel olarak Küçük Asya ve özellikle �stanbul ve �zmir kökenli Yunanistan’�n kent merkezlerinde “Kafe Aman” lar ortaya ç�kt�. Bunlar Yunan burjuvalar�n�n gitti�i müzikli kahvelerdi. “Kafe Aman”larda çal�nan müzik zengin ve sanatsald�.

1922 y�l� rebetikonun geli�mesinde ve yay�lmas�nda dönüm noktas�d�r. Bu tarih Yunanistan’da Küçük Asya Felaketi diye an�lacakt�r. Genellikle Yunanistan’�n büyük kent merkezlerine kitleler halinde gelen büyük s��nmac� dalgas�, ülkenin toplumsal ve kültürel gerçekli�inde önemli de�i�iklikler meydana getirdi. Ya�ad�� çevreden ayr�lm�� Rumlar, yoksulluk ve i�sizlikle kar� ka��ya kald�lar ve rebetlerle ayn� toplumsal ya�am� payla�t�lar.

Çok say�da s��nmac� kendi enstrüman ve müzikleriyle rebetlere kat�ld�lar. S��nmac� i�adamlar� rebet müzi�inin çal�nd�� kendi “Kafe Aman”lar�n� açt�lar. Böylece, hapishane ve tekkelerin dar s�n�rlar�ndan kurtulan rebet müzi�i daha geni� toplumsal çevrelerinin duygular�n� dile getirmeye ba�lad�. Bu s�rada, tar�m toplumunun müzi�i olan Yunan Halk Müzi�i doyum noktas�na ula�t� ve ülkenin kentsel geli�iminden sonra art�k insanlarda bir duygu uyand�rmad�. Bir bo�luk vard� ve bu bo�luk s��nmac�lar ve rebetlerle dolduruldu.

E. Petrapoulos rebetikonun 3 geli�me dönemi oldu�unu söyler
1. �zmir Dönemi (1922-1932) �zmir usulü Kafe Aman lar�n hüküm sürdü�ü dönem
2. Rebetikonun yeralt�na inmesiyle karakterize edilen klasik dönem(1942-1952)
3. Popüler dönem Rebetiko bu dönemde yer alt� sendromundan kurtuluyor ve Yunanistan’�n ulusal müzi�i haline geliyor.

Tarihsel Geçmi�
Rebetiko müzi�inin popüler folk yada sanatsal olmas� birçok faktörün sonucudur Do�u�u ve geli�imi tarihsel olaylar, toplumsal huzursuzluklar, kültürel etkile�imler, güçlü ki�ilikler taraf�ndan etnik kayna�t�rmayla belirlenmi�tir. Bu yüzden bu müzi�in tutarl� bir tan�m�n� yapmak için Yunan ve Küçük Asya’n�n tarihine bir göz atmak gerekiyor.

Bu tarihsel sunumun ba�lang�ç noktas� �stanbul'un 1453'de Türkler taraf�ndan dü�ürülmesidir. Bu tarihsel olay�n en belirgin özelli�i Helen ve Ortodoks H�ristiyanl�� olan Bizans �mparatorlu�unun sonunu belirlemi� olmas�d�r. Böylece kural koyucular Türk din ise �slam oldu. Osmanl� �mparatorlu�u yap�s� itibariyle birçok milleti içinde bar�nd�r�yordu. Rumlar, Ermeniler; Türkler, Slavlar, Arnavutlar vs...

Bu durum yakla��k 400 y�l sürdü 1821'de Rumlar Türklere kar�� isyan ettiler; uzun süren mücadelelerden sonra modern Yunanistan 1830’da kuruldu Bununla birlikte yeni devletin durumu içindeki antitezleri sinirli bir biçimde sergileyen, oldukça karma��k bir durumdayd�. Hapishaneler suçlularla ve politik mahkumlarla doluydu Nüfusun büyük bir bölümünü olu�turan köylerin kentlere ta��nmas�yla ülkenin toplumsal yap�s�nda önemli de�i�iklikler meydana geldi. 20. yy ba��nda Yunanistan yeni topraklar alarak yay�lmaya ba�lad�. ( Ege adalar� Girit Makedonya, Trakya vs.) Tüm bunlarla birlikte Yunan tarihinin en önemli olay� Küçük Asya Felaketi denilen olayd�r

Bunun kökeni, Megalo �dea denilen Bizans’�n ba�kenti �stanbul’un yeniden al�nmas�n� amaçlayan dü�üncedir. Yunanistan bu panhelenik arzudan, bat� Anadolu’da ya�ayan Rumlar�n çoklu�undan ve ba�la��klar�n� destekleme isteklerinden dolay� �zmir kentine sald�rd�, Türk- Yunan sava�� ç�kt�. Bu sava�, her iki taraf�n nüfusunun kar��l�kl� olarak de�i�tirilmesini karara ba�layan bir uluslararas� ant. ile bitti. Küçük Asya, Kafkaslar, Do�u Trakya ve ba�ka birçok bölgeden gelen s��nmac� dalgas� Yunanistan'� vurdu. S��nmac�lar kendi gelenek, görenek ve kültürlerini getirdiler. Ancak açl�k ve i�sizlikle kar�� kar��ya kald�lar ve Yunanistan taraf�ndan benimsenmeleri oldukça sert ve yava� oldu.

Rebetis'Ler
Rebetiko, rebetisler taraf�ndan çal�n�p söylenen müziktir Rebetis terimi ayr� bir ya�am mantalitesi, davran��, bak�� ve tarz� olan karakteristik bir erkek tipini tan�ml�yor. ( rebetis: Asi, kural tan�mayan.) karakteristik rebetis, toplum d��d�r, kurumsal güçlere meydan okur. Fakat onlara kar�� militanca eylemlerde bulunmaz. Toplumsal geleneklerin d��nda oldu�u izlenimini verir, bununla birlikte yasad�� olmaktan kaç�n�r, yer alt� dünyas�yla kendini özde�le�tirmez. Argo bir dil konu�ur, her zaman silah ta��r. Bir rebetis yoksul ve s�radand�r. Egemen güçler onu outsider olarak tan�mlar.
Rebetisler ilk büyük kent merkezlerinin do�u�uyla ortaya ç�km��lard�r 1900 dolaylar�nda Gölge Oyunu karakterleri aras�na eklendi.

Etki Ve Stil
Rebetiko ça�da� kent halk müzi�inin bir biçimidir stili kendinden önce gelen müzikal formlar�n etkisiyle biçimlenmi�tir. Özellikle �unlar taraf�ndan;

A. Yunan Halk Müzi�i Bizans’tan 1821 Yunan Devrimine kadar geli�en tar�m düzeyindeki Yunan toplumunun ürünüdür. Bu tür, ça�da� Yunan devletinin kurulmas� ve büyük kent merkezlerinin geli�mesinden sonra ini�e geçmi�tir.
B. Do�u Halk Müzi�i ( Özellikle Arap ve Türk müzi�i) Ortado�u limanlar�yla gelenlerin ve Küçük Asya Felaketi s��nmac�lar�n�n Yunanistan’a gelmesiyle.
C. Bizans �lahileri Yunan Ortodoks Kilisesinin ilahileri
D. Eptenissa Serenatlar� �yonya Denizi Adalar� taraf�ndan Yunanistan’a miras b�rak�lm��t�r. Rebetikonun bat� Avrupa taban�n� olu�turur.

Rebetikonun geli�mesinin ilk on y�l�nda �zmir stili hakimdir. Kafe Aman müzi�i ilk on y�l boyunca egemen durumdad�r. Karakteristikleri; belli bir makamda uzun, feryat eden enstrümantal ve vokal do�açlamalar, �ehvet uyand�r�c� kad�n sesi, Türk göbek dans�na benzer 4/4’lük ölçüyle çal�nan ve cinsel olarak tahrik edici çiftetelli tarz� hareketli bir danst�r. Solo enstrüman melodisine oktav olarak çalan ikinci bir enstrüman e�lik eder. “ Kafe Aman”lar�n müzikal atmosferi apaç�k Arap ve Türk etkisiyle güçlü bir oryantal havaya sahiptir. Çalg�lar keman, lut, ud, santur idi.

Sonraki yirmi y�l�n özelli�i Yunanistan’�n ürünü eski toplum d��lar�n rebetikosunun dönü�üdür. Buradaki ana çalg� buzuki, ba�lama ve daha sonra da gitard�r. �ark�c� bir erkektir ve sesi metalik, ahenksiz, kulak t�rmalay�c� a��r bir tonda olmal�d�r. Fakat asla tatl� ve seksi olmaz. Müzikal stili düz ve a��rd�r. �ark� genellikle buzuki taraf�ndan çal�nan bir taksimle ba�lar. Taksim bir makamda yap�lan do�açlamad�r. �ark�n�n stiline ve atmosferine dinleyici sokmak için bir giri� görevi görür. Ritmik karakteri serbesttir. Oldukça s�k olarak taksim ba�laman�n sürekli olarak çal�nmas�yla sürer. K�sa bir taksim iki m�sra aras�nda yap�l�r. �ark�n�n en çok kullan�lan ölçüsü zeybek dans�n�n ölçüsü 9/8’dir.

Çalg�lar
A. Lut Görünümü uzun boyunlu lutlar�n bir kar��m�yd�. Uzun bir boynu ve geni� bir gövdesi vard�.
B. Ud Büyük armut biçimli bir gövde ve k�sa ve geni� bir boyun. Ud genellikle Küçük Asya ve �stanbul Rumlar� taraf�ndan çal�n�rd�.
C. Santuri Yamuk bir görünüm, iki paralel yan� boyunca ba�lanm�� metalik teller, hafif çekiç yard�m�yla çal�n�r.
D. Keman Avrupa akordundan (G-D-A-E) farkl� bir biçimde (G-D-A-D) olarak daha dü�ük bir tonda akort edilir.
E. Daha seyrek olarak arp, lir, flüt armonika
F. Tef dümbelek zil

Aksine tipik bir rebetiko orkestras� buzuki, ba�lama ve gitardan olu�ur. Temel solo çalg� olarak buzuki en önemli rolü oynar. Taksim onunla çal�n�r ve �ark�ya söz aralar�nda e�lik eder. Ba�laman�n rolü birkaç istisna d��nda sadece e�lik etmektir. Ritim ve armoni ö�esi olarak kullan�l�r. Gitar akort bas�larak çal�n�r ve melodiyi destekler.

Buzuki
Telli bir çalg�d�r ve uzun boyunlu lut ailesine aittir. Benzer görünümlü çalg�lar prehelenik uygarl�klarda bulunabilir. Eski Yunanistan’da ayn� enstrüman panduri olarak bilinirdi. Bizans döneminde tambura ad� verilirdi. Tambura, rebetler taraf�ndan kullan�lan buzuki ile ayn� morfolojik özellikleri ta��r. Türk saz� buzuki ile ayn� aileye aittir.

Ba�lama
Küçük buzukidir. 40-60 cm.den daha uzun olamaz. Müzik aletlerinin ve �ark� söylenmenin yasaklanmas�ndan itibaren kolayca saklanabilmesinde dolay� mahpuslar�n tercih etti�i çalg� oldu. Ba�laman�n akoru buzukiden bir oktav yüksek yap�

Kalici Baglanti Yorum (0) Yorum yaz!

Keman nedir? M�zik aletleri hakk�nda bilgi, Keman hakk�nda bilgi, Keman na s�l yap�l�r, Keman�n �l��leri ve notalar� nedir, keman�n tarihi, T�rk Musukisi'nde Keman�n Yeri, �nl� t�rk kemanc�lar, keman terimleri nelerdir, Keman�n �zellikleri

3/11/2009 � Kategori: Diger

Keman nedir?

Muhtemelen en tan�nm�� orkestra çalg�s� olan keman bir yayla çal�nan telli bir enstrümand�r. Keman ailesinin en geni� aral�kl� sesine sahip olan üyesi olan keman�n yan�nda di�er üyeleri Viola, Çello ve Konturbas’ d�r. Keman kendine özgü biçimiyle 16. yüzy�lda Avrupa’ da ortaya ç�kt�. Teknesi, s�rt ( Akça A�aç ’ tan ) ve gö�üs (Köknar’dan) ile yanl�klardan ( Akçaa�aç’ tan ) olu�ur. Gö�sündeki iki delik “F “ biçimindedir.

Yanl�klar�n ortas�nda büyük bir girinti vard�r. Yine Akçaa�açtan yap�lan sap�n ucu salyangoz biçiminde k�vr�ml�d�r. Keman imal edilirken, ön, arka k�s�mlar ve omurga bo� bir kutu olu�turacak �ekilde birle�tirilir. Kuyru�a ba�lanan dört tel köprünün üzerinden geçip perdelerden uzan�p akort anahtarlar�na ba�lan�r. Anahtarlar vas�tas�yla akort edilir ve elin perdelere bas�lmas� ile de�i�ik sesler ve tonlar elde edilebilir.

Çalg�n�n dört teli vard�r Pesten tize do�ru do�ru Sol, Re, La, Mi. Keman ailesinden çalg�lar; keman, viyola, çello ve konturbas adlar�n� ta��r. �lk kemanlar, Bavyera’ n�n Füssen kentinde �talya’ n�n Brescia ve Cremona kentlerinde ve ayn� ça�da Paris’ de yap�ld�. Teknenin uzunlu�u 36 – 36 cm, toplam uzunluk yakla��k 60 cm dir.

19. yüzy�lda �talyanlar keman yap�m�nda ilk s�ray� Paris’li ustalara kapt�rd�. Bu ustalar Nicolas Lupot Jean – Baptiste, Vuillaume’ dir. Bu dönemde çalg�n�n tellerini daha çok gerebilmek, gücünü artt�rmak ve ses alan�n� geni�letmek amac�yla sap arkaya daha çok e�ildi, abanozdan yap�lan perdelik uzat�ld� ve yine abanozdan yap�lan kuyruk eklendi. Çalg�n�n iç yap�s�nda da gerekli de�i�iklikler yap�ld�. Kö�eler, takozlar, bas balkonu ve can dire�inin boyutlar� büyütüldü.Yap�mc�lar 19. yüzy�la de�in her türlü telli çalg�y� yap�yorlard�. 20. yüzy�lda uzmanla�maya ba�lad�lar. En büyük keman yap�mc�lar� aras�nda GagliAnolar, C.Fegant, J. B. Guadagnini, A. Guarneri, L. Guersan, Klotlar, G. P. Maggini, D. Montagnana an�lmal�d�r.

Keman�n çocuklar için yap�lm�� daha küçük boyutlar� vard�r. Çeyrek, yar�m (53 cm) ve üç çeyrek (56cm)

19. yüzy�l�n ortalar�nda Türk Müzi�inde de kullan�lmaya ba�lanan keman günümüzde gerek Klasik Türk Müzi�i, gerekse Türk Sanat Müzi�i ‘ nin vazgeçilmez çalg�lar� aras�ndad�r. Alaturka kemanda Sol, Re, La, Mi akordu yerine La,Re,La,Re ve Sol,Re, La,Re akortlar� da kullan�l�r. Alaturka kemanc�lar sesini artt�rmak amac�yla genellikle çalg�n�n gö�sünü içten incelttirirler. ( 1 )

Tarihte Keman�n Yeri
Lavignag, keman�n Türklerin Kemençeigos yani o�uz kemençesinden al�nd��n� yazar. Baz� kaynaklarda ise Araplar�n Rebab’ �ndan geli�tirildi�i öne sürülmü�tür. Keman as�l biçimini korumakla birlikte 19. yüzy�lda baz� de�i�ikliklere u�rad�. Ça�da� kemanda gövde ve sap daha uzun, köprü daha yüksektir. Kemana orkestrada ilk olarak 1565’ de S.T. Riggo ve Corteccia’ n�n eserlerinde yer verilmi�tir. Sonraki y�llarda orkestradaki görevlerinden dolay� birinci ve ikinci keman olarak adland�r�lm��, orkestradaki say�lar� ço�alt�lm��t�r.

Türk Musukisi'nde Keman�n Yeri
Keman�n Türk ülkesine ne zaman geldi�i tam olarak bilinmemektedir. �stanbul ve Trabzon gibi Latin ülkeleri ile s�k� ili�kiler içinde bulunan �ehirlerde çok eskiden beri keman�n en eski örneklerinin bulundu�u ileri sürülmü�tür. Kanun’i Sultan Süleyman’�n sadrazamlar�ndan Makbul �brahim Pa�a n�n gençli�inde padi�ah�n �ehzadesi olarak Manisa da bulundu�u y�llarda keman çald�� biliniyor.

Yine bu yüzy�lda yayg�nl�k kazanm�� bir saz olarak klasik musukimize girememi� olmakla birlikte halk aras�nda çok tutuluyor ve koltuk meyhanelerinde çal�n�yordu. Keman� üst düzey s�n�f aras�na sokan ki�inin Sultan 1. Mahmut dönemi sanatkarlar�ndan olan Corci oldu�u ileri sürülür. Kemandan önce musukimizin yegane saz� Rebab idi. O y�llarda kemana “Viola d’ Amore “ deniyordu ki bu saz�n benzeri yak�n zamanlara kadar kullan�lm�� olan Sine Keman�’d�r. Kemani Corci’ ye kadar bütün kaynaklarda eski Türk keman�n� çalanlar�n Türk oldu�u halde 18. yüzy�ldan sonra Türk olmayan kimseler bat� keman�n� çalmaya heves etmi� ve pek çok ünlü isim ortaya ç�km��t�r. Hiç �üphesiz bu sanatkarlar “ Viola d’ Amore’ nin farkl� �ekilleri olan Sine Keman�’ n� çal�yorlard�.

Yedi teli olan Sine Keman�’n�n sesi biraz bo�ukça oldu�u ve kemençe sesine benzedi�i için musukiden anlayanlarca daha çok tercih ediliyordu. 19. yüzy�l ba��na kadar keman çalan sanatkarlar keman�n her iki türünü de kullanm��lard�r. Daha sonra Sine Keman’� unutulmu�tur. Son idrakarlar� Mustafa Sunar ile Nuri Duyguer olmu�tur.Bat� keman�n�n ülkemize yerle�mesinde Romanyal� Miron’ un büyük rolü olmu�tur. Ülkemizde Türk Musukisi ölçüleri içerisinde çok güçlü icrakarlar yeti�mi�tir. ( 2 )
Bir devreye damgas�n� vuran bu sanatkarlardan baz�lar� �unlard�r

Kemani H�z�r A�a, Kemani R�za Efendi, Kemani Corci, Kemani Körsebuh, Kemani Aleksan A�a , Kemani Memduh, Bülbül-i Salih Efendi, Re�at Erer, Nubar Tekyay, Sadi I��lay, Hakk� Derman Selahhattin Ünal ve bunla gibi musuki termonolojimizde keman çalanlara kemani denir.
Müzisyen tellerin üzerinde yay� do�ru aç� ile sürtünce ses elde edilir. Bu yay Pernan bUco2 dan yap�l�p 75 sanimetre uzunlu�undad�r ve telleri at k�l�ndand�r.

Keman�n en önemli özellikleri sahip oldu�u ses aral�� ve hem lirik hem de h�zl� ve parlak kullan�ma elveri�li olmas�d�r.Kemanc�lar a�a��daki teknikleri kullanarak özel sesler de elde ederler

Pizzicato ( telleri çekerek ), Tremelo ( yay� h�zl� h�zl� telin üzerinde hareket ettirmek ), Sul Ponticello ( yay� köprüye çok yak�n sürterek ince bir ses elde etme ), Collegno ( yay�n teli yerine ah�ap k�sm�n� kullanarak ) ve Glissando ( yaylar�n üzerinde parmaklar� gezdirmekle ç�kan ses )
Keman�n ilk olarak 1500 lerde �talya’ da ortaya ç�kt�� anla��lmaktad�r. Lira da Braccio ce Fidle adl� iki enstrümandan türemi� oldu�u san�lmaktad�r.Keman yap�m sanat� 17. ve 18. yüzy�llarda Antonio Stradivari, Guissepe Guaneri ve Jacop Satyner gibi ustalarla ba�lam��t�r. O zamanki kemanlar�n bugüne göre boyunlar� daha k�sa, perde bölgesi daha k�sa ve köprüleri daha düzdü. Keman klasik eserlerde ilk kullan�lmaya ba�land�� zaman alt sosyal seviyede bir alet olarak görülmü�tür. Ancak Claudio Monteverdi’ nin Orfeos’ u gibi eserler ve “24 Viyolons du Roi” gibi topluluklarla bu statüsü de yükselmeye ba�lam��t�r. Bu t�rmanma Barok dönemde de Antonio Vivaldi Jsbach ve Georg Philip Telemann gibi bestecilerle devam etmi�tir.

Solo konçerto, sonat ve suit gibi müzik janrlar�nda keman en önde giden olmu�tur. Ancak keman virtiözleri ilk olarak 19. yüzy�lda ortaya ç�km��t�r. Covanni Viotti, Isaac Stren Mischaelman ve Nathan Nilstain, David Oistrach Pinhas Zuckerman, jacah Heifelds bu konuda ün yapm�� isimlerden baz�lar�d�r. ( 3 )

Keman�n Özellikleri
Keman insan� erinden etkileyen e�siz güzellikteki sesiyle yayl� çalg�lar ailesinin en önemli üyesidir. Sesi öteki çalg�lara göre bir çok bak�mdan insan sesine daha yak�nd�r. Keman çene alt� ile omuz aras�na s�k��t�r�larak tutulur. Sol elin parmaklar� sap üzerinde bulunan tellere basarak gezinirken sa� elle tutulan yay keman tellerine sürtülerek çal�n�r.Gövdenin orta bölümündeki yan girintiler yay�n daha kolay hareket etmesini sa�lar. 35 ile 36 santimetre aras�nda de�i�en bir gövdesi vard�r. Küçük ve hafif bir çalg� olmakla birlikte ortalama 84 ayr� parçan�n bir araya getirilmesi ile yap�l�r. Genellikle 2 santimetre kal�nl��nda bir çam veya Aka�açtan oyma kalemi ve rende kullan�larak biçime sokulur.

Keman�n bir gövdesi ve buna ba�l� bir sap� vard�r. Gövde, gö�üs tahtas� yada tabla denilen üst kapak, alt kapak ve onlar� birle�tiren yanl�k ad� verilen bir kasnaktan olu�ur. Tellerin köprü arac�l�� ile gövdeye yapt�� bas�nca direnebilmesi için alt ve üst kapaklara bir kavis verilmi�tir. Sap�n ucundaki burgulara sar�larak ba�lanan teller bir e�ikten geçerek gövdenin ucundaki kuyruk bölümüne ba�lan�r. Köprü tellerin titre�imini üst kapa�a iletir.

Burgu yuvalar�na yerle�tirilen kulaklar tellerin istenilen ölçüde gerilmesini sa�larlar. Gövdenin içine boydan boya yerle�tirilmi� bas çubu�u ya da bas kiri�i denen bir ç�ta e�i�in tam alt�nda da can dire�i denilen bir takoz bulunur. Bas çubu�u sesin t�nlanmas�na, can dire�i de ses titre�imlerinin alt kapa�a iletilmesine yard�mc� olur. Üst kapak üzerinde F biçimindeki iki ses deli�i ses titre�imlerinin gövdeden d��ar� ç�kmas�n� sa�lar.D�� etkilerden korunabilmesi için yap�m� tamamland�ktan sonra, özel kar��ml� bir tutkalla cilalan�r. Cila ayn� zamanda keman�n ses t�n�s�n� belirleyen önemli bir ö�edir. Keman yap�m ustalar�na LUTH�ER denir.

Ülkemizde keman yap�m teknikleri çok geli�mi� çe�itli yar��malarda birincilik alan lutierlerimiz vard�r.Bunlar; Cafer Aç�n, Mesut Gözalan, Yunus Tarhan, Mehmet Alkan, Nevzat Önder, Ayhan Damc�o�lu, Ahmet �yi do�an, Emin Tilef, Bedi Akol’ dur.

Keman�n Akort Sistemi
Keman�n metalden ya da hayvan ba��rsa��ndan yap�lm�� dört teli vard�r. Akort sistemi pesden tize do�ru Sol , Re , La , Mi olarak düzenlenmi�tir. Bat� kemanlar�yla ayn� akort sistemine sahip olmas�na ra�men Türk Musukisine uygun bir �ekilde isimlendirilmi�tir. Do, Sol, Re, La. Baz� icrac�lar La telini ince sol düzeninde kullanmaktad�r. Bu konuda çe�itli fikirler öne sürülmü�tür. Eskiden kullan�lan ve Avrupa’dan getirilen kemanlar�n be� esas, alt� ahenk telinin oldu�u ve ayn� telin ince sol olarak akort edildi�i biliniyor. Bir ba�ka görü� ise Rebab ve ud gibi çalg�lar�n akorduna benzetmek için böyle hareket edildi�idir.La akort Türk musuki icralar�nda çi� kalmakla birlikte baz� makamlar transpoze edildi�inde icrada zorluklar olu�maktad�r.

Keman�n Türk Musikisindeki Yeri Ve Önemi Hakk�ndaki Görü�ler

Gülnaz Rizeli Çember bestelerin form ve müzikal yap�s�n�n incelendi�i bu çal��mada melodiye yön veren en önemli unsurun güfte oldu�u inanc�na sa�d�k kal�nm��, yap�lan çal��malarda bestekarlar�m�z�n bu inançla kullanacaklar� usule göre vezin tercihi yapt�klar� görülmü�tür. Form aç�s�ndan benzer yap�ya sahip olan eserlerde farkl�l�klara da rastlanm��t�r. Eserlerin büyük bir bölümünde terenüme, ikinci usulün son t-k daplar�ndan ba�lanm��t�r.Makam geçkileri üçüncü m�sra ile bestelenen meyan bölümünde yap�lm��t�r. �ncelenen murabba bestelerin dördü d��nda güfte de kullan�lan vezin fa-i-la-tün 2.si de fa-i-la-tün 3.sü fa-i-la-tün ve sonuncusu fa-i-lün kal�b�ndad�r. Eserlerin ço�unda üç cümleli periyotlardan olu�mu� , bunun yan� s�ra dört periyotlu cümlelerde de kullan�lm��t�r.

Ayd�n Varol Çal��mam�zda keman�n tarihi ve Türk Musukisindeki konumu ara�t�r�larak de�erlendirilmi�tir. Keman 15. ve 16. yüzy�llarda musukimize keman�n atas� olan Sine Keman �eklinde girmi�tir. Keman Türk Musukisinin kemandan önceki yegane yayl� saz� olan Rebab ve di�er enstrümanlarla büyük bir uyum içerisine girmi� ve her yönüyle büyük bir yayl� saz bo�lu�unu mükemmelen doldurmu�tur. Çal��mam�zda Keman�n dünyadaki tarihi incelenmi� ve orijine hakk�ndaki görü�lere yer verilmi�tir. Keman�n enstrüman icra, ifade ve geli�me aç�lar�ndan musukimize kazand�rd�� hususlar ve yak�n dönem ekolle�mi� kemanilerimizin taksimleri üslup ve tav�rlar�n�n incelenebilmesi amac� ile notaya al�narak çal��mam�zda sunulmu�tur.

OKTAY Özerden Suphi Ziya Özbekkan müzi�imizin özellikle önemli formlar�ndan biri olan �ark� formunda Hac� Arif Bey, �evki Bey, Rahmi Bey ile içinde bulundu�umuz yüzy�la ula�an ve bu formun zincirinin halkalar�n� olu�turan bestekarlar�m�z�n sonuncular�ndand�r. Eserlerinde güfte ile besteyi çok iyi birle�tiren ve oldukça ak�c� bir üslupta yazan bestekar�n eserleri günümüze kadar ra�betle çal�n�p söylenmi� ve dinlenmi� olup bundan sonra da bu niteli�ini herhalde koruyacakt�r.

A.Nesrin Öner Yayla Basit makamlarda Kâr, Beste, A��r Semâî, Yürük Semâî formlar�nda yaz�lm�� eserlerde kullan�lan geçkilerin incelendi�i bu çal��mada 14 makamdan 170 eser incelenmi� ve bu eserlerin yüzde 96 s�nda geçki yap�ld�� görülmü�tür. Bestekârlar eserlerinde yarat�c�l�klar� ve üsluplar� do�rultusunda çok çe�itli geçkiler kullanm��lard�r. Bu geçkilerden baz�lar�n�n daha s�k ve birçok makamda ortak olarak kullan�lm�� oldu�u tesbit edilmi�tir .( 4 )

Ünlü Keman Virtiözü Suna Kan Keman çal��malar�na be� ya��nda ba�lad� Ankara'da V Gerhard Back, izzet Albayrak ve Lico Amar'dan dersler ald�. Mozart'�n 5. Keman Konçertosu'nu seslendirdi�i ilk konserinde, henüz 9 ya��ndayd�. 1948 y�l�nda idil Biret - Suna Kan yasas� ile Paris'e gönderildi ve ö�renimini Gabriel Bouillon'un yan�nda tamamlad�. Paris Konservatuvar�'n� 1952 y�l�nda birincilik ödülü alarak bitirdi. 1954 y�l�nda Cenevre Uluslararas� Yar��mas�'nda madalya ald�.1955 y�l�nda Viotti Uluslararas� Yar��mas�'nda, 1956 y�l�nda Munich Uluslararas� Yar��mas�'nda ödüller kazand�. 1957 y�l�nda kat�ld�� M. Long - J. Thibaud Uluslararas� Yar��mas�'nda Paris �ehri Ödülü'nü ald�. Bugüne kadar yurt içinde ve dünyan�n çe�itli sanat merkez-lerinde say�s�z konserler verdi

Birlikte konser verdi�i uluslararas� sanatç�lar ve topluluklar aras�nda P. Fournier, Y. Menuhin, I. Ketesz, Zubin Mehta, A. Navarra gibi ünlü sanatç�lar bulunan Suna Kan, Los Angeles Filarmoni, Moskova Filarmoni, Londra Senfoni, Salzburg Mozarteum gibi Orkestralar�n e�li�inde çald�. Suna Kan, 1977-86 y�llar� aras�nda Ankara Oda Orkestras�'n�n ba� kemanc�l��n� ve solistli�ini yapm��t�r. 1971 y�l�nda "Devlet Sanatç�s�" seçilen Suna Kan, Bilkent Üniversitesi Müzik ve Sahne Sanatlar� profesörüdür.

Milli De�erler Ve Milli Ruh
Yahya Kemal Ziya Gökalp’la olan manzum bir �akala�mas�nda Kökü mâzide olan atiyim demi�ti Bu dört kelimelik m�sra, ya�amak kabiliyeti olan bütün milletler için de�i�mez bir düsturdur. Maziyi unutsak, atsak, inkâr etsek bile kökümüz, asl�m�z oradad�r. Manevî kan�m�zda, yani ruhumuzda olan istidatlar�n, iyi ve kötü her �eyin jenleri oradan gelmektedir. Onlar� bilmek, kusurlu olanlar� düzeltmek milletteki ya�ama inanc�n�n �art�, kanunudur.

Maziyi küçük görmekten hiçbir �ey ç�kmaz. Onu a�a��lamak yanl�� bir dü�üncedir. Yeni do�mu� bebe�i çirkin, ak�ls�z, âciz diye sevmemek, onun sonra ne güzel bir �ey olaca��n� dü�ünmeden yap�lan nas�l bir haks�zl�ksa, kusurlar� olan maziyi sevmemek de öylece yanl�� bir davran��t�r.

Gerçi mazinin sisli ufuklar�ndaki �anl� ve büyük perdenin arkas�nda sönük ve korkunç ba�ka perdeler de vard�r. �nsan�n henüz insanla hayvan ortas� bir yarat�k oldu�u zaman hiç de övünülecek bir ça� de�ildir. Fakat ne yapal�m ki bu böyledir. Yarat�c� kudretin bize çizdi�i kaderdir. Onu de�i�tirmek kimsenin elinde de�ildir.

Övüncümüz, millet veya kavim oldu�umuz zamanlardan ba�lar. Çünkü art�k yasa içinde, düzenle, erdemle, yard�mla�ma ile, te�kilâtla, fedakârl�kla, sava�ta ölümü göze almakla ya�anan bir hayat ba�lam��, ya�amak güzelle�mi�tir. Bu güzel hayat�n da çirkin taraflar� yok mudur? Elbette vard�r. Fakat bir aksak m�sra için güzel bir �iir nas�l at�lamazsa, sesi çok çirkin olan bir kemanc� k�z�n sanat� nas�l inkâr olunamazsa, bir ameliyatta hastay� öldüren birinci s�n�f bir doktor nas�l büyük hekim olmaktan ç�kmazsa bir millet de mazisindeki çirkin taraflar yüzünden s�f�ra indirilemez.

Bir insan�n tek bir sözüne, bir eskrimcinin bir hamlesine, bir kumandan�n bir muharebesine bakarak da hüküm verilemez. Hüküm vermek için o insana, o sporcuya, o kumandana topyekûn bakmak gerekir.

Atatürk’ün büyük kumandan oldu�unda kimsenin �üphesi yoktur. Ama Birinci Cihan Sava��’n�n sonunda Suriye’de yenildi.

Gazi Osman Pa�a da büyük kumandand�r. O da yenildi. Hem de tutsak dü�tü. Bunlarla Atatürk’ün ve Gazi Osman Pa�a’n�n büyük kumandan olmak vasf� gider mi? Gitmedi�ine en büyük senet, Moskof Çar�’n�n Gazi Osman Pa�a’ya k�l�çla gezmek müsaadesini vermesi, �ngilizlerin de Çanakkale Sava�� hakk�ndaki resmî tarihlerinin ba��nda Atatürk’e yapt�klar� ithaft�r.

Mehmet Emin Yurdakul’un dedi�i gibi: Milliyetler mazilerden ak�p gelen sellerdir.
Mazide e�siz bir güzellik vard�r. Çünkü art�k bir daha geriye gelmeyecektir. Çünkü orada hep ölüler ya�amakta ve suçlar�ndan s�yr�lm�� olarak yaln�z büyüklükleriyle bize bakmaktad�r. Mazi güç kayna��, fazilet �rma��d�r.

Milletlerin, mazilerine s�ms�k� sar�lmalar� elbette bo�una de�ildir. Toprak alt�ndan ç�kan �ekilsiz ta� parçalar�n� de�erlendirmek, tek duvar� kalm�� bir yap�y� ayakta tutmak için didinmek bir ya�ama sava��, köklü olmak ülküsünün görünü�üdür.

�skoçlar o acayip eteklikleri herhalde elâlemi kendilerine güldürmek için giymedikleri gibi �spanyollar da bo�a güre�lerini vah�et olsun diye yapm�yorlar.

Millet hayat�ndaki vazgeçilmez unsurlardan biri de müziktir. Baz�lar�n�n dedi�i gibi müzik iptidaî insan�n isterisinden do�mu� olsa bile art�k güzel sanatlar�n bir bölümü olarak hayata girmi�tir. Ç�kmaz; ç�kar�lamaz.

Biz de tâ Hunlar ça��ndan, yani milâttan önceki yüzy�llardan beri bir saray ve ordu m�z�kas� oldu�u tarihî kay�tlarla bilinmektedir. Bir millî mar�, bir askerî beste, melâli anlatan bir parça yahut ne�eli bir ezgi fertleri, topluluklar�, milletleri ruhland�r�r, bazen kendinden geçirir. �nsanlar müzikle duygulan�rlar, sevinirler, bazen de a�larlar.

Türk müzi�i, cihan devleti kurmu� bir milletin ruh olgunlu�unu gösteren a��rba�l� bir müziktir. Tabiî, onun her parças�na güzel denemez. Bat� müzi�inin her parças�na da denilemeyece�i gibi...Güzelin tarifi pek çoktur. Çünkü güzelin tart�s� ve ölçüsü yoktur. Görende, duyanda büyük estetik tesir yapan �ey güzeldir. Bu sebeple bir Türk’ün güzel buldu�u �eyle bir Bat�l�’n�nki, bazen bir olsa da, çok defa ayn� de�ildir.

Bizim müzi�imizin büyük üstadlar�ndan biri “Itrî”dir. Millî ruhu terennüm etmi�, Türk’ün duygusunu dile getirmi�tir. Itrî bir mazidir, semboldür. Türk müzi�inin devidir.

Türk Milleti günün birinde Müslümanl�� b�raksa bile nas�l Süleymaniye’yi sevecekse, müzi�i de hangi yolu ve yönü al�rsa als�n Itrî’yi de öyle kutlayacakt�r. Itrî bir mukallid yani bir çalg�c� de�il, bir yarat�c� yani bir bestekârd�r.

Durum bu iken 27 Kas�m 1971 tarihli Milliyet’te “Devlet Sanatç�s�” Bayan Suna Kan’�n Itrî’yi de, tek sesli müzik dedi�imiz Türk musikisini de yerin dibine bat�ran yaz�s�n� okuyunca hayretler içinde kald�k. Usta bir kemanc� olan Suna Kan vaktiyle bir hârika çocuktu. Demek art�k hârikal�� giderken sadece çocuklu�u kalm��. Tek sesi hakir görmek nedir? Sindirilmemi� bir yükselmenin eseri... Müzi�in ileri veya geri olu�unu yaln�z tek ses veya çok sesle aç�klama pek çocuksu bir izah de�il mi? Caz müzi�i de çok seslidir ama bu, onu baya�� bir tak�rt� olmaktan kurtarm�yor.

Ney de tek sesli bir müzik aletidir. Ancak ney, tarihimizde sadece bir müzik aleti olarak de�il, ayn� zamanda �anl� bir silâh olarak da yer alm��t�r. Çünkü, taht�ndan indirildikten sonra bir odada tutuklu bulunan III. Selim, ço�u gayr� Türk kölelerden meydana gelen bir kalabal��n, kendisini öldürmek üzere, odas�na sald�rd�klar� s�rada ney çalmakta idi ve kendisini o tek sesli müzik aleti ile savunmu�tu.

Suna Kan’�n küçümsedi�i kavuklu adamlar�n çald�� tek sesli mehterle ülkeler aç�ld�, te�kilât kuruldu ve �ngiliz Toynbee’nin yer yüzünde kurulmu� iki buçuk imparatorluktan biri diye vas�fland�rd�� Osmanl� �mparatorlu�u ’nun kültürü ve medeniyeti yüzy�llarca ya�ad� (öteki imparatorluk Roma, yar�m olan� da �ngiliz �mparatorlu�u’dur).

Muhte�em bir tarihin müzi�ini küçük görmek o muhte�em maziyi de küçük görmek, kendisini bu milletten saymamakt�r. Suna Kan, 22-23 Aral�kta Devlet konser salonunu “müzelik eserler” i�gal ederse Devlet Sanatç�l�� unvan�n� iade edecekmi�.

Etsin!.. Bu dünyaya bir Suna Kan gelmeseydi Türk milleti hiçbir �ey kaybetmezdi. Gitmesiyle de kaybedecek de�ildir. Çünkü, o nihayet usta bir çalg�c�d�r ki kendisinden daha usta olanlar da vard�r.

Fakat dünyaya bir Itrî gelmeseydi Türk �rk�n�n müzik yönü bugünkünden biraz daha a�a��da kalacakt�. Çünkü, O, gerçek sanatkâr, yani bestekârd�.

Bir de her �eye Atatürk’ü kar��t�rmakla davalar çözümlenmez. Suna Kan’�n ya�� Atatürk’ün müzik hakk�nda konu�malar�n� ve sözlerini bilecek kadar fazla de�ildir. Herhalde kendisine ö�retenler var.

�unu asla unutmas�n ki Atatürk tek sesli müzi�i sevmeseydi, sofras�nda bu müzikle �ark�lar söyletmez, kendisi de söylemez, hatta Zeybek havas� çald�r�p bizzat oynamaz ve tek sesli besteler söylesin diye Safiye Ayla’y� ça��rt�p getirmezdi.

Millî de�erlerin modas� geçebilir, müzelik olabilirler. Fakat yine sayg� görürler. Beethoven de müzeliktir ama hakaret görmüyor, ba�tac� ediliyor. Bugünkü Avrupa’n�n insanl�ktan ç�km�� gençleri Beethoven’i dinleyip anl�yor mu? Onlar ancak Pop müzi�i denen vah�i seslerle z�pl�yorlar. Fakat Beethoven’in tarihte ald�� yeri sarsam�yorlar, sarsamazlar.

Suna Kan’�n hücumlar�na ra�men de Itrî tarihteki yerini alm��t�r, y�k�lmaz. Hafif keman yay� ile vurarak üç yüzy�ll�k ta� an�t� devirmeye imkân yoktur. O, millî ruhtan bir parçad�r ve Türk �rk� ya�ad�kça dimdik ayakta duracakt�r. ( 5 )

Kalici Baglanti Yorum (0) Yorum yaz!

Yeni blogcu hakk�nda ilk izlenimlerim, getirilen kolayl�klar ve yenilikler, eksik kalan y�nler

2/11/2009 � Kategori: Diger

Bugün yeni blogcuyu inceleme f�rsat� buldum. �lk izlenim olarak oldukça iyi diyebilirim. Ekran tasar�mlar� çok daha iyi. Daha kullan��l� ve modern. Ana sayfa tasar�m� daha iyi. Daha etki�imli ve interaktif gibi görünüyor. Blogcuda yazan insanlar oldu�unu,blogcunu ya�ayan bir aktivitesi olu�unu hisettiryor. Blogcunun sosyal yönü daha da geli�ecek gibi görünüyor. Asoyal blogcudan sosyal blogcuya geçi� gibi olacak. Benim �ahsi fikrim potansiyeli ve yazar say�s� oldukça yüksek olan blogcunun yava� yava� bir sosyal a�a dönü�mesi. Facebook gibi sosyal a� sitelerinin en büyük eksi�i blog gibi bir olanaklar�n�n olmamas�, blogcu bir �ekilde sosyal a� siteleri gibi kullan�c�lar�n�n birbiriyle ileti�imini kolayla�t�racak bir format bulur veya uygun ir eklenti geli�tirse bu yöndeki potansiyeli ile çok yüksek bir popülerli�i olan sosyal a� blok sitesi gibi örne�i pek olmayan bir siteye dönü�ebilir.
Kontrol panel k�sm�nda gerçektn çok i�e yarayacak iki özellik eklenmi�. Y�llarca blogcuyu kullanan biri olarak en fazla eksi�ini duydu�um birinci konu yorumlar�n onaylanmas� meselesiydi. Bu olay pratik yorum onay uygulamas�yla çözülmü�. Ben eski tip yorum onay �eklinden gerçekten bunalm��t�m. Blo�umda henüz onaylanmayan 700 yorum bulunmakta çünkü eski haliyle çok zaman alan ve b�kt�r�c� bir i�lemdi.
�kinci önemli de�i�iklik kategori ekleme ile ilgili bence. Yeni bir yaz� mevcut herhangi bir kategoriye uymad��nda o an yeni kategori açam�yordum. �imdi ise yeni kategoriyi o anda açabiliyorum. Bu da eksikli�ini hissetti�im bir�eydi benim için ve düzeltilmi� oldu.
Yeni blogcuyla birlikte yeni �ablonlar� da bekledi�imi söyleyeyim ama henüz yeni bir �ablon göremedim. Umar�m yak�n zamanda yeni �ablon eklenir.
Bir di�er eksiklik ise yorum yazma ile ilgili. Yorum kutusu wordpress te oldu�u gibi yaz�n�n alt�nda haz�r olarak var olsa ve pratik bir �ekilde hemen yaz�labilirse çok daha iyi olurdu.
�imdilik ilk izlenim olarak bunlar� söyleyebilirim. Blogcu gibi y�llard�r herhangi bir de�i�iklik yap�lmadan devam eden bir sayfada meydana gelen bu de�i�iklik beni mutlu etti aç�kças�. Umar�m bundan sonra daha aktif bir de�i�im süreci ba�lar.

Kalici Baglanti Yorum (0) Yorum yaz!

Spor ve futbol d�nyas�ndan son haberler, Rusya'da t�m g�zler G�kdeniz'de, �st�nel: Arda'ya kimse el kald�ramaz... , Fenerbah�e Alex'siz �al��t�, Efes Pilsen Partizan engelini a�t�, Galatasarayl� Keita'n�n cezas� d��ebilir, Rijkaard, El

31/10/2009 � Kategori: Diger

Goal.com

Rusya'da tüm gözler Gökdeniz'de

Internet Haber - ‎34 dakika önce‎

Gökdeniz Karadeniz, tak�m�n�n evinde Krylya Sovietov'u 4-1 ma�lup etti�i maçta yapt�� dikkatleri üzerine çekmeyi ba�ard�. Rusya Premier Ligi ekiplerinden Rubin Kazan'da forma giyen Türk futbolcu Gökdeniz Karadeniz, �ampiyonlar Ligi'ndeki Barcelona ...

Gökdeniz y�ld�zla�t�, Rubin co�tu! Ajansspor

Sayfada Arama yap

7/11/2009 � Kategori: Diger

7/11/2009 � Kategori: Diger

3/11/2009 � Kategori: Diger

3/11/2009 � Kategori: Diger

2/11/2009 � Kategori: Diger

31/10/2009 � Kategori: Diger

31/10/2009 � Kategori: Diger

28/10/2009 � Kategori: Diger

28/10/2009 � Kategori: Diger

28/10/2009 � Kategori: Diger

englishpage@hotmail.com

Baglantilarim

Kategorilerim

Son Yazilarim

Arkadaslarim